BirGün Pazar
7 Temmuz 2013
İngiliz siyasetçi ve yazar Benjamin Disraeli, 1847 tarihli romanı
Tancred’de, aynı adlı kahramanını Doğu’ya gönderir. Genç Lord Montecute
(yani Tancred), Londra’daki sıkıcı çevresini geride bırakacak, bir
zamanlar atalarının gittiği yoldan geçerek kutsal topraklara ulaşacak ve
Asya’nın sırrına vâkıf olacaktır. En azından yazarının ondan beklentisi
budur.
Romanın bir yerinde, genç lordun Kudüs’e gideceğinden söz edilirken
konuşmaya dalan biri, onun bir gün mutlaka geri döneceğini ima eder.
Öyle ya, üst sınıftan gelen bir İngiliz ilelebet Doğu’da yaşayacak
değildir herhalde. Bunun üzerine, Disraeli görmüş geçirmiş bir başka
karaktere şunu söyletir: “O kadarını bilemem. Napolyon bile Akdeniz’i
bir kere daha geçtiğine pişman oldu. Doğu bir kariyerdir.”
Birçokları gibi ben de, Disraeli’nin bu lafı ile ilk kez Edward Said’in
Oryantalizm kitabının girişinde karşılaştım. Said, kitabının başında
alıntıladığı bu sahneye metnin içinde bir yerlerde geri döner ve bunu
Disraeli’nin kariyeriyle de ilişkilendirerek yeniden okur. Ona göre
Disraeli elbette oryantalisttir. Her şey bir yana, bir siyasetçi ve
yazar olarak Doğu’yla kurduğu ilişki üzerinden kendine bir meslek icat
etmiştir. Fakat Said’in söylediği tek şey bu değildir. Ona göre, bu
sürecin sonucunda Disraeli de dönüşmüştür aslında. Doğu’yu kendi
memleketi saymaya başlamış, hatta onun üzerinde hak iddia eder hale
gelmiştir.
Gezi Direnişi başladığından beri etrafımdaki Batılıların Türkiye’de
olanları analiz etmek konusundaki hevesini de biraz buna bağlıyorum.
Başından beri bu konuda yazılanları okuyor, konuşulanlara kulak
veriyorum. Gariptir, Türkiye’de bir dönem yaşamış ya da meslekleri
dolayısıyla ülkeye dair bilgisi olan bu kişilerin hemen hepsi, Gezi’de
ve ertesinde olanları ıskalayan yorumlar yapıyorlar.
Uzun süredir Türkiye’de yaşayan bir akademisyen arkadaşım Gezi’nin bir
öğrenci protestosu olarak kalacağından ve “sessiz kitleleri” harekete
geçiremeyeceğinden emindi mesela. Bir başkası darbe olacağından endişe
ediyor ve her an tankların köşeyi dönmesini bekliyordu. Bir diğeri ise
olanlar için “İlginç,” dedi. “Sensin ilginç,” dedim ona. Artık canım
burnumdaydı çünkü.
Sokaktaki herhangi bir göstericinin hemen hissettiği ama Türkiye üzerine
kitaplar yazmış bu insanların gözden kaçırdığı şey neydi peki?
Aralarında Gezi’de olan biteni kendi gözleriyle görenler vardı. Onlar
bile oradaki dinamikleri anlamaktan çok uzaktılar. Bunun laiklerle
İslamcılar arasında bir çekişme olduğundan, modernlik ile gelenek
arasındaki sürtüşmeden kaynaklandığından o kadar eminlerdi ki, Gezi’de
yepyeni bir direniş biçiminin doğduğunu göremiyorlardı. Bunun yukarıdaki
ikiliklere düşmeden birçok insanı aynı anda harekete geçirme gücü
olduğunu da.
Gazeteler ise, üç aşağı beş yukarı aynı şeyleri yazıyorlardı: Mısır
karşılaştırmasını esas alan “Türk Baharı” okumaları ya da Batı’daki
başka “occupy” hareketleriyle bağlantı kuran ve meseleye küresel direniş
perspektifinden bakma gayreti içinde olan yorumlar.
Bunların tümüyle haksız olduğunu söylemek istemiyorum, yanlış
anlaşılmasın. Bu hareketler arasında elbette akrabalık vardır, ona
diyeceğim yok. Ancak bu okumaların daraltıcı ve yanıltıcı olduğunu
düşünüyorum. Ben siyasetçi değilim. Ama sıradan bir insan olarak bile
fark ediyorum ki, Türkiye’de olanlar, geçmişteki siyasi karşıtlıkların
ötesine geçen, hatta bu coğrafyada başka yerlerde yaşanan çelişkilere
benzemeyen bir karakter gösteriyor. Ve bu karakter nedeniyle de yeni bir
bakış açısını, farklı bir anlayışı, yaratıcı okumaları talep ediyor.
Daha olaylar soğumadan yapılan bu hızlı analizlerin altında ise, böyle
bir anlayıştan ziyade, dünya vatandaşı olduğunu düşünen ve gittikleri
her yerde kendilerine bir tür ideolojik öznelik atfeden kişilerin parlak
kariyerleri yatıyor. Bu telaşlı yorumlarda, birer meslek haline
getirdikleri Doğu’yu anlamaya çalışmak yerine, onu kendilerine aşina
gelen bir yerden okuma kolaycılığına sapan roman karakterlerinden izler
buluyorum.
Ne var ki, bu karakterler yanılmaya mahkûmdur. “Asya’nın gizemi”ni
çözmek amacıyla yola çıkan ve sonunda kendi zihninin yansımasıyla baş
başa kalan Lord Montecute sadece onlardan biridir.
Edward Said, Disraeli’nin romanından yaptığı alıntıyla, bence tam da
bunu söylemek ister: Doğu’yu kariyerlerinin ve hatta kimliklerinin bir
parçası haline getiren kişiler onunla ancak beğendikleri, anladıkları ve
şekil verebildikleri yerden ilişki kurmayı tercih ederler.
Belki de başka türlüsü mümkün değildir. Çünkü baktıkları şey Doğu değil, kendi kariyerleridir.
Tuesday, July 16, 2013
İç Güçler
BirGün Pazar
17 Haziran 2013
Gezi Parkı direnişi ile başlayan hareket, hükümet yanlısı basın organlarının sabah akşam ilan ettiği gibi, milletimiz ile dış güçler arasında gerçekleşen bir mücadele değildir. Aslına bakarsanız, yabancı basının genellikle yazdığı gibi, gelenekçiler ile modernler, tutucular ile ilericiler ya da Doğu ile Batı arasındaki bir çatışmaya da işaret etmez. Hatta, bana sorarsanız, bu çatışma hükümet ile muhalefet arasında bile değildir.
Gezi Parkı direnişi, sınırlı bir çevre hareketi olarak başlamış olmasına rağmen, çoğulcu ve kucaklayıcı tutumuyla kendi sınırlarını aşmış ve bütün iktidar ilişkilerini soruya açmıştır. Sermayenin tahakkümünden tutun yaşam alanı ile ilgili taleplere, inanç özgürlüğünden Kürt meselesine, kadın haklarından LGBT’ye kadar her türlü özgürlük talebi bu hareketin içinde kendisine yer bulabilmesini de ancak böyle açıklamak mümkündür.
Bana kalırsa, Gezi Parkı direnişi ile ortaya çıkan çatışma, ezberini bozabilenlerle bozamayanlar arasındadır.
Bu durum, hükümet için olduğu kadar muhalefet için de geçerlidir.
Onun için artık herkesin kendine biraz çeki düzen vermesinin zamanıdır. İşkembe-i kübradan sallayanlar, büyüklerinden duyarak ezber ettikleri lafları art arda sıralayanlar, bahanelerin arkasına saklananlar şimdi ne kadar endişelenseler yeridir. Çünkü onların zamanı geçmiştir artık. Moda tabirle, “bugünden yarına” her şey değişmeyecektir elbette. Ama Gezi Parkı’nda yaşananlar, yeni neslin bu safsatalarla devam etmeyeceğinin işaretidir.
Gezi tecrübesi bize şunu söylemektedir: Başörtüsü üzerinden din sömürüsü yapmaya kalkanlar kadar, başını örtüyor diye bir milletvekilini meclisten kovanların da zamanı dolmuştur artık. Herkesin kendine çeki düzen vermesinin, ezberini gözden geçirmesinin zamanı gelmiştir.
Dış güçler teorisi de bu ezberin önemli bir parçasıdır ve er geç aynı akıbete uğrayacaktır. İnsanları korku içinde bir arada tutmaya yönelik bu araç, otoriter rejimlerin bir numaralı silahıdır. Ortak bir düşman yaratmanın, halkı korku içinde birleştireceği ve demokratik talepleri ertelemeye sevk edeceği düşünülür. Halbuki, bu halk oturup bir kurtarıcıyı beklemeyeceği gibi, dış mihraklı güçlerin lafının geçtiği komplo teorileri ile oyalanarak zaman kaybetmeyecektir artık.
Çünkü Gezi olaylarına muhalefet edenler bile bir ölçüde hissetmiştir ki, şu anda devrede olan şey dış güçler değil iç güçlerdir.
Gidenler görmüştür, Gezi Parkı’nda her şey tamamen iç güçler tarafından yönetilmektedir. Gönüllü doktorlar, açık mutfak, gelen yardımların dağıtılması, bunların hepsi iç güçler tarafından gerçekleştirilmektedir. Her biri başka bir sınıftan, sokaktan ve anlayıştan gelen ve birbirine benzemeyen bu insanların birlikte durabilme becerisi ve barışçıl bir şekilde direnebiliyor olmaları da tamamen bundandır.
İç güçler bazen içimize sığmayıp gözyaşı olarak dışarı taşmaktadır.
Gezi Parkı’nda ilk kez sevilip korundukları için gönül borcu hisseden ve barikatlarda en önde durup üzerlerine düşen gaz bombalarını tutup geri atmaya çalışan sokak çocuklarına dair haberi okuduğumuzda olan budur mesela. Vali Mutlu “Çocuklarınızı alanlardan çekin, yoksa olacaklardan sorumlu değiliz,” dediğinde parka gelip el ele tutuşarak çocuklarının etrafında güvenlik çemberi oluşturan anneleri izlerken yanaklarımızı ıslatan da iç güçlerdir.
İç güçler hafife alınacak şey değildir. Öyle kolay kolay ölçülüp biçilemez. Dış güçler gibi listelenip tasnif edilemez. Çünkü kalpten gelir, gönülden gelir, insanın göğsü ile karnı arasından bir yerden gelir. Utanç içinde yaşamaktansa onurlu bir hayatı tercih eden insanların cesaretinden gelir. Açken ve yorgunken bile, kendinden önce yanındakinin güvenliğini gözeten birini izlerken karnınıza yayılan sıcaklıktan gelir. Dahası, iyi bir iş yapıyor olmanın gönül rahatlığından gelir.
Devletimiz, hükümetimiz ve muhalefet partileri müsterih olsun. Artık iç güçler devreye girmiştir.
Ve bundan sonra hiçbir şey aynı olmayacaktır.
17 Haziran 2013
Gezi Parkı direnişi ile başlayan hareket, hükümet yanlısı basın organlarının sabah akşam ilan ettiği gibi, milletimiz ile dış güçler arasında gerçekleşen bir mücadele değildir. Aslına bakarsanız, yabancı basının genellikle yazdığı gibi, gelenekçiler ile modernler, tutucular ile ilericiler ya da Doğu ile Batı arasındaki bir çatışmaya da işaret etmez. Hatta, bana sorarsanız, bu çatışma hükümet ile muhalefet arasında bile değildir.
Gezi Parkı direnişi, sınırlı bir çevre hareketi olarak başlamış olmasına rağmen, çoğulcu ve kucaklayıcı tutumuyla kendi sınırlarını aşmış ve bütün iktidar ilişkilerini soruya açmıştır. Sermayenin tahakkümünden tutun yaşam alanı ile ilgili taleplere, inanç özgürlüğünden Kürt meselesine, kadın haklarından LGBT’ye kadar her türlü özgürlük talebi bu hareketin içinde kendisine yer bulabilmesini de ancak böyle açıklamak mümkündür.
Bana kalırsa, Gezi Parkı direnişi ile ortaya çıkan çatışma, ezberini bozabilenlerle bozamayanlar arasındadır.
Bu durum, hükümet için olduğu kadar muhalefet için de geçerlidir.
Onun için artık herkesin kendine biraz çeki düzen vermesinin zamanıdır. İşkembe-i kübradan sallayanlar, büyüklerinden duyarak ezber ettikleri lafları art arda sıralayanlar, bahanelerin arkasına saklananlar şimdi ne kadar endişelenseler yeridir. Çünkü onların zamanı geçmiştir artık. Moda tabirle, “bugünden yarına” her şey değişmeyecektir elbette. Ama Gezi Parkı’nda yaşananlar, yeni neslin bu safsatalarla devam etmeyeceğinin işaretidir.
Gezi tecrübesi bize şunu söylemektedir: Başörtüsü üzerinden din sömürüsü yapmaya kalkanlar kadar, başını örtüyor diye bir milletvekilini meclisten kovanların da zamanı dolmuştur artık. Herkesin kendine çeki düzen vermesinin, ezberini gözden geçirmesinin zamanı gelmiştir.
Dış güçler teorisi de bu ezberin önemli bir parçasıdır ve er geç aynı akıbete uğrayacaktır. İnsanları korku içinde bir arada tutmaya yönelik bu araç, otoriter rejimlerin bir numaralı silahıdır. Ortak bir düşman yaratmanın, halkı korku içinde birleştireceği ve demokratik talepleri ertelemeye sevk edeceği düşünülür. Halbuki, bu halk oturup bir kurtarıcıyı beklemeyeceği gibi, dış mihraklı güçlerin lafının geçtiği komplo teorileri ile oyalanarak zaman kaybetmeyecektir artık.
Çünkü Gezi olaylarına muhalefet edenler bile bir ölçüde hissetmiştir ki, şu anda devrede olan şey dış güçler değil iç güçlerdir.
Gidenler görmüştür, Gezi Parkı’nda her şey tamamen iç güçler tarafından yönetilmektedir. Gönüllü doktorlar, açık mutfak, gelen yardımların dağıtılması, bunların hepsi iç güçler tarafından gerçekleştirilmektedir. Her biri başka bir sınıftan, sokaktan ve anlayıştan gelen ve birbirine benzemeyen bu insanların birlikte durabilme becerisi ve barışçıl bir şekilde direnebiliyor olmaları da tamamen bundandır.
İç güçler bazen içimize sığmayıp gözyaşı olarak dışarı taşmaktadır.
Gezi Parkı’nda ilk kez sevilip korundukları için gönül borcu hisseden ve barikatlarda en önde durup üzerlerine düşen gaz bombalarını tutup geri atmaya çalışan sokak çocuklarına dair haberi okuduğumuzda olan budur mesela. Vali Mutlu “Çocuklarınızı alanlardan çekin, yoksa olacaklardan sorumlu değiliz,” dediğinde parka gelip el ele tutuşarak çocuklarının etrafında güvenlik çemberi oluşturan anneleri izlerken yanaklarımızı ıslatan da iç güçlerdir.
İç güçler hafife alınacak şey değildir. Öyle kolay kolay ölçülüp biçilemez. Dış güçler gibi listelenip tasnif edilemez. Çünkü kalpten gelir, gönülden gelir, insanın göğsü ile karnı arasından bir yerden gelir. Utanç içinde yaşamaktansa onurlu bir hayatı tercih eden insanların cesaretinden gelir. Açken ve yorgunken bile, kendinden önce yanındakinin güvenliğini gözeten birini izlerken karnınıza yayılan sıcaklıktan gelir. Dahası, iyi bir iş yapıyor olmanın gönül rahatlığından gelir.
Devletimiz, hükümetimiz ve muhalefet partileri müsterih olsun. Artık iç güçler devreye girmiştir.
Ve bundan sonra hiçbir şey aynı olmayacaktır.
Düğün
BirGün Pazar
9 Haziran 2013
Türkiye’de çok garip şeyler oluyor. Her sabah kötü bir habere uyanmaya alışık bünyelerimiz yakında bu kadar iyiliğe dayanamayacak, hep birlikte kurdeşen falan dökeceğiz diye korkuyorum. Havada bir neşe, bir heyecan var. Kalabalıkların olduğu yerlerde birdenbire ortaya çıkıyor. Sokaklarda insanlar birden bir alkış tutturuyor. Denizde tekneler birbirini selamlıyor, bağırışlar sloganlar gırla gidiyor. Vapur düdükleri insan seslerine karışıyor.
Yollarda kendi kendine gülümseyen gençler görüyorum. Yaşlı başlı kadınlar kaldırımlara çökmüş sohbet ediyor. İşe gidenler belli, derli toplu giyinmişler. Ama ayaklarına birer lastik ayakkabı geçirmişler. Doğru, belki koşmak gerekebilir. Fakat kimse bunu dert ediyor gibi görünmüyor. Esnaf bile. Herkes dükkanını açmış, işine devam ediyor. Evet, bakkalda her şeyi bulamıyorsunuz. Ama birtakım şeylere ihtiyacı yoktur belki insanın. “Kahrolsun bağzı şeyler”dir hatta. Bunu anlıyorsunuz.
Herkes birbirine dikkatli davranmaya özen gösteriyor. Beni en çok şaşırtan şey bu. Küçük yerlerde belki her zaman öyledir, bilmiyorum. Ama çoğunluğun birbirini itip kakarak hayatta kaldığı bir kent olan İstanbul için, bu gerçekten çok acayip bir durum. Sokakta insanlar size yol veriyor, kapıları tutuyor, yanlışlıkla çarparsa özür diliyor. Herkes bayramda eve gelen misafirin yanında en iyi davranışını göstermeye çalışan çocuklar gibi davranıyor. Utanıp sıkılmasalar kolonya tutup şeker ikram edecekler birbirlerine.
Buna şaşacak bir şey yok belki de. Çünkü hakikaten meydanlara önemli bir misafir geldi. Gezi Parkı’nda halkın ta kendisini misafir ediyoruz. Ya da daha doğrusunu söylemek gerekirse, orada herkes birbirini misafir ediyor. Gezi’nin bize verdiği en büyük ders bu: Karşımızdakinin de bizim gibi biri olduğunu öğreniyoruz. Onun da bizim gibi canı yanabilir, karnı acıkabilir, dertleri olabilir. Meydana girer girmez birileri yanınıza yanaşıp “Aç mısınız?” diye soruyor size. Susamışsanız su veriyorlar. Çoğu kişi teklif edilenleri almak istemiyor. Çünkü buna kendilerinden daha çok ihtiyacı olan birilerinin olabileceğini düşünüyorlar. Sonuçta, binlerce insanın doldurduğu meydanda insanlar huzurlu bir şekilde oturuyor, yemek dağıtılıyor, çöpler toplanıyor.
Böyle misafire can kurban.
Geçtiğimiz Pazar sabahı barikatlarla örülü mahallemize ellerinde çöp torbalarıyla bir sürü insan geldi. Sokağı derleyip toplamaya başladılar. Biz de eldivenlerimizi giyip torbalarımızı elimize alıp dışarı çıktık. Sokakta eski bir öğrencimle karşılaştım. Annesiyle beraber Üsküdar’dan gelmişti. Bizim mahallede çöpleri topluyorlardı. Öğrencim annesiyle beni tanıştırdı. Ben yaşlarda bir kadın. Elimizde çöp torbalarıyla birbirimize baktık. Galiba yanımızda çocuklar olmasa ikimiz de ağlayabilirdik. Ama ağlamadık. Onun yerine kalkıp çöpleri topladık.
Sokak biraz hale yola girdiğinde evimize dönüyorduk ki, gözümüze bizim apartmanın kapısında bir kalabalık ilişti. Aralarında kapıcımız da vardı. Tertemiz, pırıl pırıl bir çocuk. Ama bu sefer damat gibi giyinmiş: Tiril tiril beyaz gömlek, takım elbise, pırıl pırıl yeni pabuçlar. “Hayrola?” dedim, “Bizim oğlanın sünnet düğününü yapıyoruz, abla” dedi, “Köyden akrabalar da geldi.”
Baktım gözünün içi gülüyor. Belli ki çok mutlu, çok gururlu. Apartmanın altındaki lokantayla anlaşmış, misafirleri oraya yerleştirmişler. Bir yandan sokaktan geçenlere çikolata şeker dağıtıyorlar, bir yandan da düğüne gelenleri içeri kabul ediyorlar.
Biz de elimizde çöp torbaları, üzerimiz kir pas içinde lokantaya girdik. İçeride yine takım elbiseli ağırbaşlı erkekler, süslü kıyafetler giydirilmiş kız çocukları ve rengarenk başörtüleriyle güzel gözlü kadınlar arasında yerimizi aldık. Ben üstümden başımdan utandım biraz. Yırtık pabuçlarımı kapının arkasına sakladım. Kocam bir ara kulağıma eğilip “Çocuğa bir şey takmamız lazım,” dedi. Bir süredir para çekememiştik. Cebimizde kalanları birleştirip oğlana taktık. “Ne gerek vardı, abla!” dedi bizim çocuk. Dedim ya, çok düzgün bir insandır.
Biz oradan ayrılırken karşımızdaki lüks lokanta kapılarını açmış, göstericilere pilav dağıtıyordu. Halbuki biz orayı burnu büyük bir yer sanıyorduk. Yanılmışız. Pilav faslından sonra hep birlikte halay çekildi. Lokantanın başgarsonu halay başı olmuştu. Beyaz gömlekli ve siyah papyonlu kıyafetinin içinde omuzlarını titretip duruyor, beline sıkıştırdığı beyaz peçeteyi çıkarıp mendil yapmış ha bire sallıyordu.
Eve döndüğümüzde pencereleri açtık. İçeride hala hafif bir gaz kokusu vardı. Sonra oturup birer kahve içtik karşılıklı. Neredeyse hiç konuşmadan.
“Ne acayip bir ülkede yaşıyoruz!” dedi kocam gülerek. “Evet,” dedim ben de, “Müthiş bir yer gerçekten.”
9 Haziran 2013
Türkiye’de çok garip şeyler oluyor. Her sabah kötü bir habere uyanmaya alışık bünyelerimiz yakında bu kadar iyiliğe dayanamayacak, hep birlikte kurdeşen falan dökeceğiz diye korkuyorum. Havada bir neşe, bir heyecan var. Kalabalıkların olduğu yerlerde birdenbire ortaya çıkıyor. Sokaklarda insanlar birden bir alkış tutturuyor. Denizde tekneler birbirini selamlıyor, bağırışlar sloganlar gırla gidiyor. Vapur düdükleri insan seslerine karışıyor.
Yollarda kendi kendine gülümseyen gençler görüyorum. Yaşlı başlı kadınlar kaldırımlara çökmüş sohbet ediyor. İşe gidenler belli, derli toplu giyinmişler. Ama ayaklarına birer lastik ayakkabı geçirmişler. Doğru, belki koşmak gerekebilir. Fakat kimse bunu dert ediyor gibi görünmüyor. Esnaf bile. Herkes dükkanını açmış, işine devam ediyor. Evet, bakkalda her şeyi bulamıyorsunuz. Ama birtakım şeylere ihtiyacı yoktur belki insanın. “Kahrolsun bağzı şeyler”dir hatta. Bunu anlıyorsunuz.
Herkes birbirine dikkatli davranmaya özen gösteriyor. Beni en çok şaşırtan şey bu. Küçük yerlerde belki her zaman öyledir, bilmiyorum. Ama çoğunluğun birbirini itip kakarak hayatta kaldığı bir kent olan İstanbul için, bu gerçekten çok acayip bir durum. Sokakta insanlar size yol veriyor, kapıları tutuyor, yanlışlıkla çarparsa özür diliyor. Herkes bayramda eve gelen misafirin yanında en iyi davranışını göstermeye çalışan çocuklar gibi davranıyor. Utanıp sıkılmasalar kolonya tutup şeker ikram edecekler birbirlerine.
Buna şaşacak bir şey yok belki de. Çünkü hakikaten meydanlara önemli bir misafir geldi. Gezi Parkı’nda halkın ta kendisini misafir ediyoruz. Ya da daha doğrusunu söylemek gerekirse, orada herkes birbirini misafir ediyor. Gezi’nin bize verdiği en büyük ders bu: Karşımızdakinin de bizim gibi biri olduğunu öğreniyoruz. Onun da bizim gibi canı yanabilir, karnı acıkabilir, dertleri olabilir. Meydana girer girmez birileri yanınıza yanaşıp “Aç mısınız?” diye soruyor size. Susamışsanız su veriyorlar. Çoğu kişi teklif edilenleri almak istemiyor. Çünkü buna kendilerinden daha çok ihtiyacı olan birilerinin olabileceğini düşünüyorlar. Sonuçta, binlerce insanın doldurduğu meydanda insanlar huzurlu bir şekilde oturuyor, yemek dağıtılıyor, çöpler toplanıyor.
Böyle misafire can kurban.
Geçtiğimiz Pazar sabahı barikatlarla örülü mahallemize ellerinde çöp torbalarıyla bir sürü insan geldi. Sokağı derleyip toplamaya başladılar. Biz de eldivenlerimizi giyip torbalarımızı elimize alıp dışarı çıktık. Sokakta eski bir öğrencimle karşılaştım. Annesiyle beraber Üsküdar’dan gelmişti. Bizim mahallede çöpleri topluyorlardı. Öğrencim annesiyle beni tanıştırdı. Ben yaşlarda bir kadın. Elimizde çöp torbalarıyla birbirimize baktık. Galiba yanımızda çocuklar olmasa ikimiz de ağlayabilirdik. Ama ağlamadık. Onun yerine kalkıp çöpleri topladık.
Sokak biraz hale yola girdiğinde evimize dönüyorduk ki, gözümüze bizim apartmanın kapısında bir kalabalık ilişti. Aralarında kapıcımız da vardı. Tertemiz, pırıl pırıl bir çocuk. Ama bu sefer damat gibi giyinmiş: Tiril tiril beyaz gömlek, takım elbise, pırıl pırıl yeni pabuçlar. “Hayrola?” dedim, “Bizim oğlanın sünnet düğününü yapıyoruz, abla” dedi, “Köyden akrabalar da geldi.”
Baktım gözünün içi gülüyor. Belli ki çok mutlu, çok gururlu. Apartmanın altındaki lokantayla anlaşmış, misafirleri oraya yerleştirmişler. Bir yandan sokaktan geçenlere çikolata şeker dağıtıyorlar, bir yandan da düğüne gelenleri içeri kabul ediyorlar.
Biz de elimizde çöp torbaları, üzerimiz kir pas içinde lokantaya girdik. İçeride yine takım elbiseli ağırbaşlı erkekler, süslü kıyafetler giydirilmiş kız çocukları ve rengarenk başörtüleriyle güzel gözlü kadınlar arasında yerimizi aldık. Ben üstümden başımdan utandım biraz. Yırtık pabuçlarımı kapının arkasına sakladım. Kocam bir ara kulağıma eğilip “Çocuğa bir şey takmamız lazım,” dedi. Bir süredir para çekememiştik. Cebimizde kalanları birleştirip oğlana taktık. “Ne gerek vardı, abla!” dedi bizim çocuk. Dedim ya, çok düzgün bir insandır.
Biz oradan ayrılırken karşımızdaki lüks lokanta kapılarını açmış, göstericilere pilav dağıtıyordu. Halbuki biz orayı burnu büyük bir yer sanıyorduk. Yanılmışız. Pilav faslından sonra hep birlikte halay çekildi. Lokantanın başgarsonu halay başı olmuştu. Beyaz gömlekli ve siyah papyonlu kıyafetinin içinde omuzlarını titretip duruyor, beline sıkıştırdığı beyaz peçeteyi çıkarıp mendil yapmış ha bire sallıyordu.
Eve döndüğümüzde pencereleri açtık. İçeride hala hafif bir gaz kokusu vardı. Sonra oturup birer kahve içtik karşılıklı. Neredeyse hiç konuşmadan.
“Ne acayip bir ülkede yaşıyoruz!” dedi kocam gülerek. “Evet,” dedim ben de, “Müthiş bir yer gerçekten.”
Friday, June 07, 2013
"Sihir diye bir şey..."
BirGün
05 Haziran 2013
05 Haziran 2013
İki küçük kızı olan bir arkadaşım var. Bunlardan ufak olanı birkaç hafta önce babasına hesap sormuş: “Sen bana iyiler hep kazanır dedin ama,” demiş, “Ben baktım, bazen kötüler de kazanabiliyor.” Arkadaşım, beş yaşındaki bir çocuğun ağzından dökülen bu lafların ağırlığından ürkmüş biraz. Kızının ciddi olduğunu görünce biraz burulmuş hatta. Ama üzüntüsünü göstermemeyi başarmış. “Ben sana doğruyu söyledim,” demiş kızına, “İyiler sonunda hep kazanır. Ama bu bazen zaman alabilir.”
Bana bu hikayeyi anlattığında, arkadaşımın yüzüne baktım. “Buna inanıyor musun?” diye sordum ona. “İnsanın çocukları varsa umudunu kaybetmemesi gerekiyor,” dedi bana. Ben de anlıyormuşum gibi kafamı salladım.
Şimdi düşünüyorum da, bu bir işaretti aslında. Okumayı bilemediğim için anlam veremediğim birçok işaretten yalnızca biri.
Dün Taksim meydanında her ikisi de beş altı yaşlarındaki çocuklarının ellerinden tutarak yürüyen arkadaşlarıma eşlik ederken, bu ülkeyi ayakta tutanın tam da böyle bir umut olduğunu anladım. Güzel günler göreceğimize dair umuttu bu.
Alanı dolduran insanların yüzlerine bir bir baktım. Hepsinin gözlerinde iyi bir şeyler yapıyor olmanın ışığı vardı. Kimi yiyecek dağıtıyor, kimi Beşiktaş tarafından gelen kan ter içindeki insanların derdine çare olmaya çalışıyor, kimi de ellerinde torbalarla etrafa dağılan çöpleri topluyordu.
Anladım ki en büyük fenalığı biz yapmışız kendimize. Bizi yalnız olduğumuza inandırmalarına izin vermişiz. Yalnız, çaresiz, güçsüz olduğumuzu düşünmüşüz. Onlar böyle istemişler. Biz de inanmışız. Düşsek kimsenin bizi yerden kaldırmayacağını söylemişler bize. Herkesin kendi derdine bakacağını vaaz etmişler. Fırsatçılığın en büyük erdem olduğunu yaymışlar. Önce gizliden gizliye, sonra açık açık.
Bu halk koyundur, demişler. Bizde herkes önce kendini düşünür, demişler. Gemisini kurtaran kaptan demişler. Her koyun kendi bacağından asılır, demişler.
Oysa şimdi Türkiye’nin herhangi bir yerinde herhangi bir mahalleye gidin, düştüğünüzde size elini uzatan insanlar göreceksiniz. Yalnız Taksim’de değil, Beylikdüzü’nden Bağdat Caddesi’ne kadar İstanbul’un her yerinde, Hatay’dan Edirne’ye Türkiye’nin bütün köşelerinde, insanların size yardım etmek için bir an bile düşünmediklerini göreceksiniz.
Bizi düşmanlar arasında yaşadığımıza inandırdılar. Yalnız olduğumuzu düşünmemizi istediler. Bize yaptıkları en büyük kötülük budur. Bunu hiç unutmayalım.
Bundan bir hafta önce twitter üzerinden bir mesaj geldi. Bir anne kızının yazdığı mektubu gözyaşları içinde okuduğunu söylüyordu. Nisan adındaki bu küçük kız arkadaşına yazdığı mektupta nasıl bir dünyayı özlediğini anlatıyordu. Onun dünyasında herkes dost, herkes arkadaştı. Gökkuşakları vardı. Güneş hep parlıyordu. İnsanlar mutluluk içinde yaşıyordu.
Nisan’ın mektubunu okuduktan sonra annesi gibi ben de ağladım. Nisan’a güzel bir gelecek bırakamadığımızı düşündüğüm için. Birkaç sene sonra büyüyecek ve dünyanın kötülükten ibaret olduğunu görerek incinecek bütün Nisanlar için...
Şimdi yine ağlıyorum. Ama tamamen başka bir nedenle. Çünkü ben yanıldım. Çünkü Nisan haklı çıktı.
Onun için bu yazıyı Nisan’ın sözleriyle kapatmak istiyorum: “Kötülük diye bir şey yoktur, sihir diye bir şey vardır.”
Beşiktaş, sen bizim neyimizdin?
BirGün Pazar
26 Mayıs 2013
Beşiktaş’ın hayatımda ne kadar büyük bir yeri olduğunu daha önce de yazmıştım. Belki hatırlayanlar olacaktır.
Kahvedeki dev çınarın altında oturup ders çalıştığım, vapur iskelesinde heyecanla sevgilimi beklediğim ve parasız kaldığımda sokaklarında aylak aylak dolaştığım bu semti gönülden severim.
Ne zaman yürüyüşe çıksam, ayaklarım beni Beşiktaş’a götürür. Çünkü orada kendimi evimde hissederim. Esnafını tanırım, lokantalarını kahvelerini küçük dükkanlarını bir bir bilirim. Hatta Çarşı’ya girince o kadar rahatlarım ki, yürüyüşüm bile değişir. İstanbul’da yaşayan herkesin sırtına binen büyük şehir duygusuyla kasılmış omuzlarım gevşer, adımlarımı biraz daha güvenli, biraz daha rahat atmaya başlarım.
Geçen gün yine Beşiktaş’a gittim. Saatim geri kalıyordu. Onu saatçiye bırakacak ve sonra belki bir çay içip eve dönecektim. Elimde okumam gereken bir şeyler vardı. Hava güzel giderse, kahvede oturur azıcık çalışırım diye düşündüm.
Saatçiyi senelerdir tanırım. Beşiktaş’ın birçok küçük esnafından biri. Saatimi yağlayıp bana geri verdi. Suratından düşen bin parçaydı. Biraz soruşturunca anladım ki, dükkanı kapatmak zorunda kalacaklardı. Çünkü bir uluslararası şirket üzerinde oturdukları adayı tamamen satın almıştı. Sadece o dükkan değil daha bir çoğu kapanacak, onların yerine büyük bir kılık kıyafet mağazası açılacaktı. Aslında hemen herkesin bu bölgeyi boşalttığını, kendilerinin de bir kaç ay sonra çıkacaklarını söylediler.
Saatçiden iyice moralim bozulmuş bir şekilde çıktım. Diğer alışverişimi tamamladıktan sonra her zaman yaptığım gibi gidip Yedi Sekiz Hasanpaşa Fırını’ndan biraz acıbadem kurabiyesi aldım. Fırında sırada beklerken, burayı da yakında birileri ele geçirir mi acaba diye dertlendim.
Kurabiyelerim elimde dalgın dalgın yürürken, ayaklarım beni öğrenciliğimden beri gidip geldiğim Kamburun Bahçesi’ne götürdü. Otoparkın girişine doğru yaklaştığımda, bahçeye başka bir kapı daha açtıklarını gördüm. Pastanemsi bir giriş yapmışlar, kapısına da sarı boyalı saçları ve rakun modeli makyajı ile halkla ilişkiler kişisi olduğunu sandığım bir hanım koymuşlardı. Tam içeri girmeye hamle ediyordum ki, bu şahıs bana cıvıltılı bir sesle şöyle dedi: “Hoşgeldiniz! Size nasıl yardımcı olabilirim?”
Fakat o kadar şaşkındım ki, galiba artık pek yardım edilebilecek durumda değildim. Rüyadaymış gibiydim. Eskiden çay bahçesinin bulunduğu boşluğa doğru yürümeye başladım. Beni şık sandalyeler, havalı masalar, içi her yerde gördüğümüz sezar salataları ve rengârenk ‘cheese-cake’lerle dolu camekanlar karşıladı. Kahvenin müdavimi olan tanıdık yüzler ile her zaman kendilerine burada yer bulmuş öğrencilerin yerini bambaşka insanlar almıştı. Eski garsonlardan biriyle hüzünlü hüzünlü bakıştık.
Ağlamamak için dışarı çıktım. Gidip sahildeki banklardan birine oturup hırsla bütün kurabiyeleri yedim. Bize bu banklardan başka pek bir şey kalmamıştı. Onları da yakında özelleştirip güzelleştirler miydi acaba? Hepsinin yanına birer üniformalı dikerek, onları da halk sağlığı için uygun hale getirirler miydi? Çarşı’yı abad ettikten sonra buraya da sıra gelirdi elbet.
Ben Beşiktaş’ı çok seviyorum. Beşiktaş da giderse, bu şehirde gösterişsiz ve sakin bir hayat sürmek isteyen insanlara yer kalmayacağını düşünüyorum. Onun için bir kez de buradan Beşiktaşlılara ve bu semtle benim gibi bir gönül bağı taşıyanlara sormak istiyorum: Beşiktaş’ın yavaş yavaş yok edilmesine razı mı olacağız? Küçük küçük dükkanları, çay bahçeleri, lokantaları ve sokakları dolduran alçakgönüllü insanları ile bu güzel semti gözden çıkardık mı? Beşiktaş’a ruhunu veren o mütevazi hayatı korumak için bir şeyler yapmayacak mıyız?
Daha önceki Beşiktaş yazısını şunları yazarak bitirmiştim:
“Beşiktaş kalender bir semttir. Orada herkese yer vardır. Kimse kimseye yan bakmaz, afra tafra yapmaz. Travestiler başörtülü eczacıdan alışveriş eder. Muhafazakar lokantacı ekmeğini Kürt bakkaldan alır. Emekli ilkokul öğretmeni, köşede çiçek satan kıza okuma yazma öğretir. Yaşını başını almış esnaf, sen yoldan geçerken saygısından ayağa kalkar. Öğretmensin diye yapar bunu. Utanır yerin dibine girersin. Kamburun Bahçesi’nde garson, duble çayını şekersiz içtiğini bilir ve sormadan getirir. Yaşlı teyzeler sokakta kalmış çoluk çocuğu ve meczubu itinayla besler. Yaz gelince, herkes kapısının önüne su koyar ki, sokak köpekleri susuzluktan helak olmasın. Kimi esnaf zaten yaz kış dükkanın önünden kedi mamasını eksik etmez. Çocuklar, komşulara ya da bakkala bırakılmış anahtarı alıp girerler evlerine. Cüzdanını bir yerlerde unuttuysan, pastanedekiler cebine poğaça tıkıştırmakla kalmayıp bir de yol parası için borç vermeyi teklif eder. Filipinlisinden Afrikalısına kadar yetmiş iki milletin insanı sokaklarında dolaşır.”
Bu yazıyı, “Her yer Beşiktaş olsun!” diyerek bitirmişim. Beşiktaş’taki alçakgönüllü hayatın dünyaya ilham vereceğini ummuştum. Ama dünyanın gelip Beşiktaş’ı işgal edeceği hiç aklıma gelmemişti. Şimdi büyük mağazaları ve küçük hırslarıyla dünya kapımıza geldi. Hayır demezsek, bir gün bu semtten hatırlayabileceğimiz pek şey kalmayacak.
Şöyle mi diyeceğiz o zaman: “Beşiktaş, sen bizim neyimizdin?”
Not. Bu yazıyı Gezi Parkı direnişinin başlamasından birkaç gün önce umutsuzluk içinde yazmıştım. Olayların böyle gelişeceği aklıma gelmedi. Kimin gelirdi ki?
26 Mayıs 2013
Beşiktaş’ın hayatımda ne kadar büyük bir yeri olduğunu daha önce de yazmıştım. Belki hatırlayanlar olacaktır.
Kahvedeki dev çınarın altında oturup ders çalıştığım, vapur iskelesinde heyecanla sevgilimi beklediğim ve parasız kaldığımda sokaklarında aylak aylak dolaştığım bu semti gönülden severim.
Ne zaman yürüyüşe çıksam, ayaklarım beni Beşiktaş’a götürür. Çünkü orada kendimi evimde hissederim. Esnafını tanırım, lokantalarını kahvelerini küçük dükkanlarını bir bir bilirim. Hatta Çarşı’ya girince o kadar rahatlarım ki, yürüyüşüm bile değişir. İstanbul’da yaşayan herkesin sırtına binen büyük şehir duygusuyla kasılmış omuzlarım gevşer, adımlarımı biraz daha güvenli, biraz daha rahat atmaya başlarım.
Geçen gün yine Beşiktaş’a gittim. Saatim geri kalıyordu. Onu saatçiye bırakacak ve sonra belki bir çay içip eve dönecektim. Elimde okumam gereken bir şeyler vardı. Hava güzel giderse, kahvede oturur azıcık çalışırım diye düşündüm.
Saatçiyi senelerdir tanırım. Beşiktaş’ın birçok küçük esnafından biri. Saatimi yağlayıp bana geri verdi. Suratından düşen bin parçaydı. Biraz soruşturunca anladım ki, dükkanı kapatmak zorunda kalacaklardı. Çünkü bir uluslararası şirket üzerinde oturdukları adayı tamamen satın almıştı. Sadece o dükkan değil daha bir çoğu kapanacak, onların yerine büyük bir kılık kıyafet mağazası açılacaktı. Aslında hemen herkesin bu bölgeyi boşalttığını, kendilerinin de bir kaç ay sonra çıkacaklarını söylediler.
Saatçiden iyice moralim bozulmuş bir şekilde çıktım. Diğer alışverişimi tamamladıktan sonra her zaman yaptığım gibi gidip Yedi Sekiz Hasanpaşa Fırını’ndan biraz acıbadem kurabiyesi aldım. Fırında sırada beklerken, burayı da yakında birileri ele geçirir mi acaba diye dertlendim.
Kurabiyelerim elimde dalgın dalgın yürürken, ayaklarım beni öğrenciliğimden beri gidip geldiğim Kamburun Bahçesi’ne götürdü. Otoparkın girişine doğru yaklaştığımda, bahçeye başka bir kapı daha açtıklarını gördüm. Pastanemsi bir giriş yapmışlar, kapısına da sarı boyalı saçları ve rakun modeli makyajı ile halkla ilişkiler kişisi olduğunu sandığım bir hanım koymuşlardı. Tam içeri girmeye hamle ediyordum ki, bu şahıs bana cıvıltılı bir sesle şöyle dedi: “Hoşgeldiniz! Size nasıl yardımcı olabilirim?”
Fakat o kadar şaşkındım ki, galiba artık pek yardım edilebilecek durumda değildim. Rüyadaymış gibiydim. Eskiden çay bahçesinin bulunduğu boşluğa doğru yürümeye başladım. Beni şık sandalyeler, havalı masalar, içi her yerde gördüğümüz sezar salataları ve rengârenk ‘cheese-cake’lerle dolu camekanlar karşıladı. Kahvenin müdavimi olan tanıdık yüzler ile her zaman kendilerine burada yer bulmuş öğrencilerin yerini bambaşka insanlar almıştı. Eski garsonlardan biriyle hüzünlü hüzünlü bakıştık.
Ağlamamak için dışarı çıktım. Gidip sahildeki banklardan birine oturup hırsla bütün kurabiyeleri yedim. Bize bu banklardan başka pek bir şey kalmamıştı. Onları da yakında özelleştirip güzelleştirler miydi acaba? Hepsinin yanına birer üniformalı dikerek, onları da halk sağlığı için uygun hale getirirler miydi? Çarşı’yı abad ettikten sonra buraya da sıra gelirdi elbet.
Ben Beşiktaş’ı çok seviyorum. Beşiktaş da giderse, bu şehirde gösterişsiz ve sakin bir hayat sürmek isteyen insanlara yer kalmayacağını düşünüyorum. Onun için bir kez de buradan Beşiktaşlılara ve bu semtle benim gibi bir gönül bağı taşıyanlara sormak istiyorum: Beşiktaş’ın yavaş yavaş yok edilmesine razı mı olacağız? Küçük küçük dükkanları, çay bahçeleri, lokantaları ve sokakları dolduran alçakgönüllü insanları ile bu güzel semti gözden çıkardık mı? Beşiktaş’a ruhunu veren o mütevazi hayatı korumak için bir şeyler yapmayacak mıyız?
Daha önceki Beşiktaş yazısını şunları yazarak bitirmiştim:
“Beşiktaş kalender bir semttir. Orada herkese yer vardır. Kimse kimseye yan bakmaz, afra tafra yapmaz. Travestiler başörtülü eczacıdan alışveriş eder. Muhafazakar lokantacı ekmeğini Kürt bakkaldan alır. Emekli ilkokul öğretmeni, köşede çiçek satan kıza okuma yazma öğretir. Yaşını başını almış esnaf, sen yoldan geçerken saygısından ayağa kalkar. Öğretmensin diye yapar bunu. Utanır yerin dibine girersin. Kamburun Bahçesi’nde garson, duble çayını şekersiz içtiğini bilir ve sormadan getirir. Yaşlı teyzeler sokakta kalmış çoluk çocuğu ve meczubu itinayla besler. Yaz gelince, herkes kapısının önüne su koyar ki, sokak köpekleri susuzluktan helak olmasın. Kimi esnaf zaten yaz kış dükkanın önünden kedi mamasını eksik etmez. Çocuklar, komşulara ya da bakkala bırakılmış anahtarı alıp girerler evlerine. Cüzdanını bir yerlerde unuttuysan, pastanedekiler cebine poğaça tıkıştırmakla kalmayıp bir de yol parası için borç vermeyi teklif eder. Filipinlisinden Afrikalısına kadar yetmiş iki milletin insanı sokaklarında dolaşır.”
Bu yazıyı, “Her yer Beşiktaş olsun!” diyerek bitirmişim. Beşiktaş’taki alçakgönüllü hayatın dünyaya ilham vereceğini ummuştum. Ama dünyanın gelip Beşiktaş’ı işgal edeceği hiç aklıma gelmemişti. Şimdi büyük mağazaları ve küçük hırslarıyla dünya kapımıza geldi. Hayır demezsek, bir gün bu semtten hatırlayabileceğimiz pek şey kalmayacak.
Şöyle mi diyeceğiz o zaman: “Beşiktaş, sen bizim neyimizdin?”
Not. Bu yazıyı Gezi Parkı direnişinin başlamasından birkaç gün önce umutsuzluk içinde yazmıştım. Olayların böyle gelişeceği aklıma gelmedi. Kimin gelirdi ki?
Monday, May 13, 2013
Görmek
BirGün Pazar
12 Mayıs 2013
Uruguaylı yazar Eduardo Galeano, Ateş Anıları Üçlemesi’nin son kitabı
olan Rüzgarın Yüzyılı’nda, Amerikalı romancı James Baldwin ile ilgili
bir hikâye anlatır:
Öğlen saatleridir ve James Baldwin bir arkadaşı ile birlikte Manhattan’ın caddelerinden birinde yürümektedir. Kırmızı ışıkta dururlar.
‘Bak,’ der arkadaşı kaldırımı göstererek.
Baldwin bakar. Hiçbir şey göremez.
‘Bak, bak!’
Bir daha bakar. Kaldırımda bulanık bir su birikintisinden başka hiçbir şey yoktur.
Arkadaşı israr eder. “Bak! Görüyor musun?”
O zaman Baldwin dikkatlice bakar ve bu sefer görür: Su birikintisinin üzerinde yayılmakta olan bir yağ lekesi vardır. Sonra hepsini birer birer görür. O yağ lekesinin ortasında beliren gökkuşağını, su birikintisinin biraz daha aşağısında hareket eden caddeyi, caddede yürüyen insanları: talihsizleri, delileri, büyücüleri, sürekli bir devinim içindeki dünyayı, dünyada yansıyan sayısız dünyalarla dolu akılalmaz bir dünyayı. Baldwin görür. Hayatında ilk kez görür.
Yazabilmek için öncelikle görmek gerekir. Hiç şüphe yoktur ki, Baldwin bu beceriden kendine düşen payı almıştır. Bütün iyi yazarlar gibi o da, dünyayı yepyeni bir ışık altında görmüş ve onu bize anlatacak cesareti kendinde bulmuştur.
Biz sıradan insanlar ise, çoğu kez o çamurlu su birikintisinin karanlığında yaşarız. Hayatı dinlemeye kalktığımızda duyduğumuz şey genellikle yoğun bir statik sesidir. Esas şey o tekdüze sesin altındadır. Fakat onu bir türlü duyamayız. Hayatımız bildik bir tempoda akar gider. Her gün aynı yollardan geçerek döneriz eve. Aynı otobüslere biner, aynı insanlara selam verir, aynı apartman dairesine gireriz. Aynı tavana bakarak uyuruz geceleri.
Bu durum günlerce, aylarca, hatta senelerce böyle devam edebilir. Ta ki algımızda bir delik açılana kadar. Böylece daha önce görmediğimiz şeyleri fark eder oluruz. Bu farkındalık için mutlaka kuvvetli bir duygu gerekmez. Çoğu kez hafifçe yer değiştirmek bile yeterlidir.
İşte o zaman, o bulanık suyun içinde bir yerlerde bambaşka bir hayat olduğunu fark ederiz. Parazitin arkasındaki sesi duyar gibi oluruz. Nesneler şekil değiştirir. Ya da bize öyle gelir. Belki sadece ışık farklı bir açıdan düşer üzerlerine. Ama sonuçta, bunun bir önemi yoktur. Önemli olan, daha önce görmediğimiz bir dünyaya bakıyor olduğumuzdur.
Geçenlerde, eve dönerken yine trafik sıkıştı. Otobüsün camına başımı dayayıp senelerdir teptiğim bu okul yolundan kim bilir kaç kez gidip geldiğimi düşündüm. Sonra da bu düşüncenin bu yoldan geçerken kim bilir kaç kez aklımdan geçtiğini. Ardından da bunu düşündüğümü kaç kez düşünmüş olabileceğimi. “Yaşlanıyorum,” dedim kendi kendime, “Yaşlı biri gibi listeler yapıyor, kayıt tutuyor, dünyanın envanterini çıkarmaya çalışıyorum.”
Trafik açılacak gibi görünmüyordu. Bunun üzerine, küçük bir oyun oynamaya karar verdim. Bir sonraki duraktaki detayları bir bir hatırlamaya çalıştım. Sonra onları zihnimde evirip çevirdim ve sokakta olmaları gereken köşelere yerleştirdim. Durağın arkasında küçük bir büfe var, köşede içerlek bir yerde kuaför, onun yanında renkli lambalar satan mağaza, karşıda da şu eski pastane. Bunun gibi bir şeyler işte.
Zaman geçmek bilmiyordu. Otobüs akşam trafiğinde adım adım ilerledi. Durağa yaklaştıkça her şeyi yerli yerinde bulacak mıyım diye meraklandım. Olduğum yerde kıpırdanmaya başladım.
Huzursuz bir şekilde sağa sola bakarken, şoförün yanındaki aynadan yansıyan görüntüler ilişti gözüme. Onların arasından bir kadını seçer gibi oldum. Saçlarını ensesinde üstünkörü toplayıvermiş, ellerini kucağındaki çantasının üzerinde birleştirmiş, gömleğinin bir yakası kazağından dışarı fırlamış orta yaşlı bir kadındı bu. “Hayat ona iyi davranmamış,” diye düşündüm önce, “Ne derbeder bir kadın!"
Başımı biraz daha çevirince, kadınla göz göze geldik. Aynadan bana bakan büyük yorgun gözleri tanıyınca nefesimi tuttum. Hayretle geri çekildim. Kadın da geri çekildi. Sonra ikimiz de durup yakamızı kazağımızın içine soktuk. Sanki bu her şeyi düzeltecekmiş gibi.
Hiçbir şeyi düzeltmedi.
Demek bu yorgun bakışlı kadın bendim. Ne zamandan beri, diye sordum kendi kendime. Bir cevap gelmedi.
Başımı cama dayadım. Pencereden dışarıya baktım. Durağa gelmeye daha çok vardı. Zaten artık ne fark ederdi ki? Ben göreceğimi görmüştüm. Derken statik yeniden başladı. Belki motorun sesiydi. Ya da şehrin uğultusu. “İki istasyon arasındayım,” diye düşündüm, “Radyodaki gibi.”
12 Mayıs 2013
Öğlen saatleridir ve James Baldwin bir arkadaşı ile birlikte Manhattan’ın caddelerinden birinde yürümektedir. Kırmızı ışıkta dururlar.
‘Bak,’ der arkadaşı kaldırımı göstererek.
Baldwin bakar. Hiçbir şey göremez.
‘Bak, bak!’
Bir daha bakar. Kaldırımda bulanık bir su birikintisinden başka hiçbir şey yoktur.
Arkadaşı israr eder. “Bak! Görüyor musun?”
O zaman Baldwin dikkatlice bakar ve bu sefer görür: Su birikintisinin üzerinde yayılmakta olan bir yağ lekesi vardır. Sonra hepsini birer birer görür. O yağ lekesinin ortasında beliren gökkuşağını, su birikintisinin biraz daha aşağısında hareket eden caddeyi, caddede yürüyen insanları: talihsizleri, delileri, büyücüleri, sürekli bir devinim içindeki dünyayı, dünyada yansıyan sayısız dünyalarla dolu akılalmaz bir dünyayı. Baldwin görür. Hayatında ilk kez görür.
Yazabilmek için öncelikle görmek gerekir. Hiç şüphe yoktur ki, Baldwin bu beceriden kendine düşen payı almıştır. Bütün iyi yazarlar gibi o da, dünyayı yepyeni bir ışık altında görmüş ve onu bize anlatacak cesareti kendinde bulmuştur.
Biz sıradan insanlar ise, çoğu kez o çamurlu su birikintisinin karanlığında yaşarız. Hayatı dinlemeye kalktığımızda duyduğumuz şey genellikle yoğun bir statik sesidir. Esas şey o tekdüze sesin altındadır. Fakat onu bir türlü duyamayız. Hayatımız bildik bir tempoda akar gider. Her gün aynı yollardan geçerek döneriz eve. Aynı otobüslere biner, aynı insanlara selam verir, aynı apartman dairesine gireriz. Aynı tavana bakarak uyuruz geceleri.
Bu durum günlerce, aylarca, hatta senelerce böyle devam edebilir. Ta ki algımızda bir delik açılana kadar. Böylece daha önce görmediğimiz şeyleri fark eder oluruz. Bu farkındalık için mutlaka kuvvetli bir duygu gerekmez. Çoğu kez hafifçe yer değiştirmek bile yeterlidir.
İşte o zaman, o bulanık suyun içinde bir yerlerde bambaşka bir hayat olduğunu fark ederiz. Parazitin arkasındaki sesi duyar gibi oluruz. Nesneler şekil değiştirir. Ya da bize öyle gelir. Belki sadece ışık farklı bir açıdan düşer üzerlerine. Ama sonuçta, bunun bir önemi yoktur. Önemli olan, daha önce görmediğimiz bir dünyaya bakıyor olduğumuzdur.
Geçenlerde, eve dönerken yine trafik sıkıştı. Otobüsün camına başımı dayayıp senelerdir teptiğim bu okul yolundan kim bilir kaç kez gidip geldiğimi düşündüm. Sonra da bu düşüncenin bu yoldan geçerken kim bilir kaç kez aklımdan geçtiğini. Ardından da bunu düşündüğümü kaç kez düşünmüş olabileceğimi. “Yaşlanıyorum,” dedim kendi kendime, “Yaşlı biri gibi listeler yapıyor, kayıt tutuyor, dünyanın envanterini çıkarmaya çalışıyorum.”
Trafik açılacak gibi görünmüyordu. Bunun üzerine, küçük bir oyun oynamaya karar verdim. Bir sonraki duraktaki detayları bir bir hatırlamaya çalıştım. Sonra onları zihnimde evirip çevirdim ve sokakta olmaları gereken köşelere yerleştirdim. Durağın arkasında küçük bir büfe var, köşede içerlek bir yerde kuaför, onun yanında renkli lambalar satan mağaza, karşıda da şu eski pastane. Bunun gibi bir şeyler işte.
Zaman geçmek bilmiyordu. Otobüs akşam trafiğinde adım adım ilerledi. Durağa yaklaştıkça her şeyi yerli yerinde bulacak mıyım diye meraklandım. Olduğum yerde kıpırdanmaya başladım.
Huzursuz bir şekilde sağa sola bakarken, şoförün yanındaki aynadan yansıyan görüntüler ilişti gözüme. Onların arasından bir kadını seçer gibi oldum. Saçlarını ensesinde üstünkörü toplayıvermiş, ellerini kucağındaki çantasının üzerinde birleştirmiş, gömleğinin bir yakası kazağından dışarı fırlamış orta yaşlı bir kadındı bu. “Hayat ona iyi davranmamış,” diye düşündüm önce, “Ne derbeder bir kadın!"
Başımı biraz daha çevirince, kadınla göz göze geldik. Aynadan bana bakan büyük yorgun gözleri tanıyınca nefesimi tuttum. Hayretle geri çekildim. Kadın da geri çekildi. Sonra ikimiz de durup yakamızı kazağımızın içine soktuk. Sanki bu her şeyi düzeltecekmiş gibi.
Hiçbir şeyi düzeltmedi.
Demek bu yorgun bakışlı kadın bendim. Ne zamandan beri, diye sordum kendi kendime. Bir cevap gelmedi.
Başımı cama dayadım. Pencereden dışarıya baktım. Durağa gelmeye daha çok vardı. Zaten artık ne fark ederdi ki? Ben göreceğimi görmüştüm. Derken statik yeniden başladı. Belki motorun sesiydi. Ya da şehrin uğultusu. “İki istasyon arasındayım,” diye düşündüm, “Radyodaki gibi.”
Sunday, May 05, 2013
Pembe çiçekli bir meyve ağacı...
28 Nisan 2013
BirGün Pazar
Bizim içinse,
bütün dillerde yaratılmış en güzel ruhlu karakterlerden biridir Mrs. Ramsey. Küçük
oğlu James’in söylediğine bakarsak, “pembe çiçekli bir meyve ağacı”na benzer. Sevgisini
kimseden sakınmayan, herkesin birbirini anlamasını kolaylaştıran, uzlaştırıcı
ve cömert bir kadındır. Duygularında sahici ve içtendir. Hayatta da edebiyatta
da tamamen hakiki olan çok az insandan biridir.
BirGün Pazar
“Deniz Feneri”
bence Virginia Woolf’un en dokunaklı romanıdır. Bu romanda Woolf, İngiliz
dilinde yazılan en güzel metinlerden birini ortaya çıkarmakla kalmamış, yepyeni
bir zaman algısı yaratarak annesinin ölümüyle birdenbire sona eren çocukluğunu
da geri getirmek istemiştir.
Romanın
ortalarında bir yerde, annesini örnek alarak yarattığı ve yoğun bir şefkatle
sevdiği karakteri Mrs Ramsey’in ölümünü okuyucuya tek bir cümleyle haber verir:
“Mr. Ramsey, bir karanlık gece, koridorda
tökezleyerek kollarını uzattı, ama Mrs Ramsey bir gece önce ansızın öldüğü
için, uzatılmış oldukları halde, kolları boş kaldı.”
Bu sahne bana hep
dokunmuştur. Woolf, eşlerden birinin ölümünü diğerinin duyduğu eksiklik hissi üzerinden
anlatmayı tercih eder. Tek bir cümle ile ifade edilmiş olsa bile, Mr. Ramsey’in
çektiği acıya kayıtsız kalmak mümkün değildir. Karısı olmadan ayakta bile
duramayan, onun yokluğunda hayatı sonsuz bir tökezleme haline gelecek olan bir
adamın resmidir bu. Oysa o ana kadar Mr. Ramsey’e sempati duymamızı
gerektirecek bir durum yoktur. Sert, bencil ve hatta anlayışsız bir adama
benzer daha çok. Ancak karısının ölümünden sonraki çaresizliğinde sevmeye
başlayabiliriz onu. Acı çekerken gözümüzde daha evvel hiç olmadığı kadar
insanlaşmıştır çünkü.
Ne zaman
birbirine bağlı bir çift görsem, aklıma hep Mr. Ramsey’in koridorda karanlığı
kucakladığı sahne gelir. Korkuyla ürperirim.
Herkes bilir ki,
birine bağlanmak dünyanın en tehlikeli işidir. Sadece o kişiye hayatınızı
açtığınız, en derin yaralarınızı gösterdiğiniz, ya da onun tarafından sevilmeye
olduğu kadar incitilmeye de açık olduğunuz için değil.
Sevmek
tehlikelidir, çünkü kaybetmeyi göze almak demektir.
Çok sevdiğim bir
çocukluk arkadaşım var. Ayrı şehirlerde yaşadığımız için istediğim sıklıkta
göremiyorum onu. Oysa günde bir saat görsem, bir ay neşemi koruyabilirim. Öyle
güzel bir insandır. Onunla vakit geçirdiğiniz zaman, nedenini bilmediğiniz bir
mutlulukla dolar, eve döndüğünüzde şarkı falan söylemek istersiniz. Işığı bir
süre yanınızda kalır, elinizi tutar ve sizi bırakmaz.
İşte o arkadaşım bu
hafta büyük bir acı yaşadı. Uzun bir hastalığın ertesinde hayat arkadaşını
kaybetti. Halbuki kısa bir süre önce telefonda konuşurken ne kadar umutlu olduğunu
anlatmıştı. Bahçesinde açan şeftali ağacının fotoğraflarını çekip yollamıştı. Küçük
pembe çiçekleri vardı ağacın.
Onu yeniden arama
cesaretini bulduğumda şunu sordu bana: “Kitaplar böyle zamanlarda işe yarıyor
mu? Onların bu acıya çare olacak gücü var mı?”
Buna verecek
cevabım yoktu. Onunla birlikte ağlamaktan başka. Oturup ağladık biz de.
Arkadaşımın sesi günlerdir
kulağımdan gitmiyor. Başka zaman olsa, karanlıkta tökezleyerek yürüyen ve
boşluğa kollarını açan Mr. Ramsey’den bahsederdim. Ne var ki, onun için artık
bunun hükmü yok. O kendi koridorunda kendi karanlığı ile baş etmeye çalışıyor
şimdi. Keşke elini tutabilsem. Ama belli ki o koridorda tek başına yürünüyor.
Evet, edebiyat
çok güçlü bir araçtır. Hayatı anlamayı kolaylaştırır. Kimi zaman acıları da
hafifletebilir. Ama o bile gidenleri geri getiremez.
Halbuki Woolf, “Deniz
Feneri”nde tam da bunu yapmaya çalışmıştır. Yazının gücünü kullanarak zamanı
tersine çevirmeye ve bir ölüyü diriltmeye teşebbüs etmiştir. Annesinin
imgesinde yarattığı Mrs Ramsey, sonsuz iyi niyeti ve içten gelen ışığı ile o
kadar gerçektir ki, kız kardeşi Vanessa Bell, romanı okurken fenalaştığını
söyleyecektir. Çünkü annelerinin ölümden döndüğü hissine kapılmış ve
heyecanlanmıştır.
Benim arkadaşım
da öyledir. Pembe çiçekli bir meyve ağacı. Ağaçların meyve verdiği kadar
kolaylıkla verir etrafına. Hiçbir duygusunu sakınmaz. Aynı doğallıkla sever ve
acı çeker.
Soğuk bir rüzgar bütün
çiçeklerini döktü şimdi. İnanıyorum ki, bir gün yeniden açacaktır. Kırık dalı
koynunda. Hep koynunda.
Wednesday, April 17, 2013
İtaat
BirGün Pazar
14 Nisan 2013
14 Nisan 2013
Dün bir
arkadaşımla oturuyorduk. Giderayak bir çocukluk hikayesi anlattı. Bir seferinde yemek yerken üstünü başını iyice
berbat etmiş. Galiba yağlı bir şeymiş yediği. Belki de çikolatalı pasta falan
gibi şekerli bir şey. Sonuçta kollarına kadar yağa ya da şekere bulanmış halde
bir komşu teyze tarafından yakalanmış.
Teyze belli
ki otoriter biriymiş. Benim arkadaşı bir köşeye dikmiş. Ellerini havaya
kaldırmasını ve kendisi dönene kadar yerinden kıpırdamamasını söylemiş. Sonra
gözlerine bakarak “Söz mü?” demiş ona. O da çaresiz kafasını sallamış.
Kadın
çıkınca, bizimki elleri havada öylece kalakalmış. Oyalanmak için sağa sola bakınmış.
Bir iki ayak değiştirmiş. Ama zaman geçmek bilmemiş. Teyze bir türlü geri
dönmemiş. Belki birileriyle konuşmaya dalmış. Ya da başka bir işe girişmiş. O
kadarını bilemiyoruz. Sonuçta mutfaktaki çocuğu unutup ortadan kaybolmuş.
Arkadaşım
bunu anlatırken, hâlâ o anın korkunçluğunu yaşar gibiydi. “Dışarıdan diğer
çocukların sesleri geliyordu. Onlara katılmak için can atıyordum. Ama söz
vermiştim. Yapacak bir şey yoktu. O kadar uzun süre bekledim ki, sonunda
kollarım ağrımaya başladı. Ellerimi birazcık oynatırsam, ne olur diye düşünmeye
başladım. Dünya yıkılır mıydı acaba?”
Bunları
dinlerken içim ezildi. İnsanı bir çocuğun çaresizliği kadar üzen başka hiçbir
şey yoktur.
Arkadaşımın
söylemek istediği bu değildi gerçi. Bu anıyı aslında kurallara riayet eden biri
olduğunu söylemek için anlatıyordu. Oysa bence hikayenin ana fikri bu değildi. Bana
kalırsa esas mesele, yukarıdaki soruyu sormuş olmasıydı. Yani hikayedeki çocuk
aslında otoriteyi sorgulamaya başlamış biriydi. Bu hikayeyi itaat ederek ve
bekleyerek bitirmiş olabilirdi. Fakat bir dahaki sefere köşede sessizce beklediğini
hiç sanmıyorum.Yoksa şimdi tanıdığım insan haline gelemezdi. Çünkü arkadaşım,
kurallara ne kadar saygı duysa da, haksızlık ya da kaba kuvvet karşısında
sinecek biri değildi.
Birer
birey olarak otorite ile kurduğumuz ilişkide temel kaide de budur bence. Bir
toplum olarak hayatımızı sürdürebilmek için kurallara uymak gerekiyor olabilir.
Ancak, her zaman aklımızda tutmamız gereken şey şudur ki, bir gün bütün o kuralları
yeniden yazmak ihtiyacı doğabilir. Onun için demokratik bütün sistemler (ve de vicdanlı
komşu teyzeler), bireylerden koşulsuz bir itaat beklemek yerine, onların içinde
yaşayacakları dünya üzerinde söz hakkına sahip oldukları bir modeli tercih
etmelidir. Kurallara uymak ile kayıtsız şartsız itaat ediyor olmak arasındaki
fark da budur zaten.
Bunlara
dair kafa yorarken, arkadaşımla yaptığımız konuşmanın Emek Sineması eyleminin hemen
ertesine rast gelmesinin garip bir tesadüf olduğunu fark ettim.
Sinemanın
hikayesi malum. Fakat hala duymamış birileri kaldıysa kısaca yeniden anlatalım.
Emek Sineması’nın 2009 yılında kapatılmasından ve yıkımını içeren projenin
kamuoyu ile paylaşılmasından bu yana bir dizi protesto eylemi yapıldı. Hepsi
barışçıl birer gösteri olan bütün bu eylemlerde, sinemanın bir kültür mirası
olduğu dile getirildi ve olduğu gibi korunması talep edildi. Buna cevap olarak
iddia edilen ise şuydu: Emek Sineması yıkılmayacak, var olan haliyle yeni
yapılacak alışveriş merkezinin üst katına ‘aynen’ taşınacaktı.
Ancak, iki
hafta önce sinemanın içine giren tanıkların çektiği fotoğraf ve videolarla
sinemanın yıkılmaya başlandığı kayıt altına alındı. Bunun üzerine, bir grup
sinemasever geçtiğimiz Pazar günü yeni bir yürüyüş düzenledi ve İstanbul’un en eski ve görkemli salonu olan
Emek Sineması’nın mevcut haliyle restore edilerek korunması gerektiğini barışçı
yöntemlerle dile getirmek istedi.
Sonrasını
biliyorsunuz: Televizyonlara yansıyan görüntülerden de anlaşılacağı gibi,
aralarında yerli yabancı sinemacıların da bulunduğu bu grup, polisin biber gazı
ve tazyikli su içeren müdahalesi ile karşı karşıya kaldı. Dört kişi gözaltına
alındı. Şehrin en kalabalık yeri olan İstiklal Caddesi birden savaş yerine
döndü. Sinemalarını korumak üzere sokağa çıkan ve barışçı bir şekilde gösteri
yapan yüzlerce insan, şehrin göbeğinde en akıl almaz biçimde polis şiddetine
maruz kaldı.
Bu
durumda şunu sormak gerekmez mi? Emek’i savunanlar hangi kuralı ihlal
etmişlerdir de böyle bir muameleye maruz kalmışlardır? Yaptıkları, şehrin en
önemli sinemalarından biri olan bir binanın yıkılmasını engellemeye
çalışmaktır. En temel demokratik haklarını, yani “Hayır” deme seçeneğini,
kullanmaktadırlar.
Fakat
polis marifetiyle susturulduklarına bakılırsa, onlardan beklenen bu değildir.
Peki o zaman, istenen nedir? Kamuoyunu “tamirat” hikayeleri ile oyalayan ve
sonra sinemayı iş makinaları ile dümdüz eden bu zihniyetin karşısında ne yapmak
gerekir? Bir köşede sessizce durup olan biteni izlemek mi?
Anlaşılan,
birileri bizi şehrin bir köşesinde tek ayak üzerinde tutmak konusunda
kararlıdır. Onlara cevabımız şudur:
Aslında
bir kamu mülkü olan ve isminin de ima ettiği gibi bir “emekçi” sineması olarak
belleklerimizde yer etmiş bu mekanın, kamunun fikri sorulmadan yıkılması kabul
edilebilir bir şey değildir.
Emek
yıkılırken, bir köşede ellerimizi kaldırıp “hiçbir şeye dokunmadan” duracağımızı
düşünenlere, o yaşı çoktan geride bıraktığımızı hatırlatmanın zamanıdır.
Not: “Emek Bizim” grubu, 14 Nisan Pazar günü saat 16.00’da, İstanbul
Film Festivali’nin kapanış programının Emek Sineması önünde yapılacağını
duyurdu. Bu Pazar orada görüşmek umuduyla.
Tutarsız Biri
BirGün Pazar
7 Nisan 2013
7 Nisan 2013
Önümüzdeki
bir iki hafta boyunca bir grup öğrencim ile birlikle Dostoyevski’nin “Budala”sını
okuyacağız. Bu konuda bayağı heyecanlıyım. Onun için, geçen hafta hummalı bir
telaş içinde bir yandan romanı okumaya başladım, bir yandan da konuyla ilgili
makaleleri toparlamaya çalıştım. Kimi zaten evde vardı, sorun olmadı. Ama
bazıları için kütüphaneye gitmek gerekti.
Bunlardan
bir tanesini uzun uzun aradım. Birisi, makalenin bulunduğu kitabı almış ama
aldığı yere koymak ya da iade raflarından birine bırakmak yerine, kafasına göre
bir köşeye sokuşturmuştu. Sonunda bir tesadüf eseri bulup çıkardım onu. Ama çok
zamanımı aldığı için canım sıkıldı.
Söylene
söylene kitabı alıp çıktım. Bir yere oturup romanla ilgili bölümü bulmaya
çalıştım. Aradığım bölümü bulunca, sinirim iyice tepeme çıktı. Çünkü birisi hiç
üşenmemiş satır satır bütün makalenin altını çizmişti. Makul yerleri çizse
neyse. Kimi sayfalarda neredeyse işaretlenmemiş cümle bırakmamış, hatta bazı
yerlerde hızını alamayıp satırların altını iki kere çizmişti.
Ne biçim
insanlarlar var, dedim kendi kendime. Belki fotokopi çektirip sınıfa yollarım
diye düşündüğüm bölüme şöyle bir göz gezdirdim. Tamamen okunmaz hale gelmişti.
Olayın tek iyi tarafı, hezeyanlar içindeki bu okuyucunun kitabı çizerken kurşun
kalem kullanmış olmasıydı. Bir süre, iyi bir silgim olsaydı belki kitabı temizleyebilirdim
diye düşünerek oyalandım. Ama sonra, bu projenin imkansızlığı ortaya çıktı.
Rakibimi küçümsemekle hata ettiğimi anladım. Sayfalar ilerledikçe anlaşıldı ki,
bu kitabı temizlemek için yalnızca iyi silgi değil on saat bıkmadan
çalışabilecek şevkli ve pazulu kişiler gerekiyordu.
Sonra
garip bir şey oldu. Sayfalardan birinin kenarında küçük bir not gördüm.
Dostoyevski karakterlerinden biriyle ilgili bir analizin yanına, yine kurşun
kalemle şöyle yazılmıştı: “Tutarsız biri.”
Bu küçük
nota hayretler içinde bakakaldım. Yazıyı tanımıştım. Benim el yazımdı.
Senelerce önceki ve belki en ham haliyle. Benzetiyor muyum acaba, diye düşündüm
önce. Ama “z”nin göbeğine attığım çizgiyi, “T”lerin birer harften ziyade “+”
işaretine benzer halini tanımamak mümkün değildi. Kitabı yüzüme yaklaştırıp bir
de yakından baktım. Hiç yanılma payı yoktu. Bu bendim.
Kendi
gençliği ile sokakta karşılaşmış birinden pek farkım yoktu. Uzun uzun sayfaları
çevirdim. Demek bu bölümü mahveden bendim! Belki başka izler de bırakmışımdır
diye bütün kitabı gözden geçirdim. Bunun dışında bir şey bulamadım. Anlaşılan,
o zaman da sadece “Budala” ile ilgili bölümü okumuştum.
Yine de bu
kitabı aldığıma, bu bölümü okuduğuma dair bir anı uyanmadı zihnimde. Yazının
acemiliğine bakılırsa, öğrenciliğimin erken yıllarında olmalıydı. Belki de
bölüme başladığım ilk sene. On dokuz yirmi yaşlarındaki “ben”in nasıl biri
olduğunu hatırlamaya çalıştım. Aklıma pek bir şey gelmedi. Kitabın inatla
çizilmiş sayfalarına bakarsanız, bildiğiniz vandaldı. Tutarlı vandal. Metin
bize başka bir şey söylemiyordu.
Bariz bir
küçümsemeyle yazılmış o küçük nota yeniden gözüm takıldı: “Tutarsız biri.” Bunu
yazan kişiyle aramda bir bağ olup olmadığını anlamaya çalıştım. Fakat bütün dünyadan tutarlılık bekleyen bu şahısla kendi aramda
bir ilgi kurmayı başaramadım. Bu kişi her an değiştiğimizi, dönüştüğümüzü ve
bunun yaşamın en temel yasası olduğunu bilmiyor muydu? Asla kendisiyle
örtüşemeyecek bir Dostoyevski karakterinden tutarlılık beklemenin abesle
iştigal etmek olduğunun farkında değil miydi?
Kütüphane
kitaplarını karalayan, sayfaların kenarına ukalaca yorumlar yazan bu kızı
tahammül edilmez bulduğuma karar verdim. Dünyayı anladığını sanması iyice
sinirime dokunuyordu. O yaşta ve o berbat kurşun kalemle mi?
Sonra
düşündüm de, o benimle karşılaşsaydı ne olurdu acaba? Zamanın çizgisel ve
geleceğe dönük akışında mümkün değildi bu belki. Ama ya mümkün olsaydı?
Bütün
hayatımı şöyle bir gözden geçirdim. Yeniden okumak istediğim bölümü ararken
elimdeki kitabın sayfalarını çevirdiğim gibi. Hızlı hızlı. Çokça tereddüt, bir
sürü hata, bir kısmı yarım bırakılan işler, bazı geri dönüşler ve hiç
gidemeyişler. On dokuz yaşında kendinden beklediklerinin bir kısmını
gerçekleştirememiş, diğer kısmını da zaten gülünç bulup çöpe atmış biri. Kim
bilir kaç kez parçalanıp yeniden birleşmiş, her seferinde bambaşka bir insan olarak
yoluna devam etmiş biri.
Öteki
ben’in bunlara aldırmayacağından eminim. Dudak bükerek sırtını döndüğünü görür
gibi oluyorum. Belki de elinde kurşun kalemiyle çoktan yürüdü gitti. Ama köşeyi
dönmeden kısaca durduysa eğer, o da
mutlaka “Tutarsız biri,” demek içindi.
Monday, April 01, 2013
Düşünen Varlık
BirGün Pazar
31 Mart 2013
31 Mart 2013
Şu aralar hep bir noktadan diğerine
doğru hareket eder durumdayım. Bu dönem o kadar çok işim var ki, herhangi bir
konuda sakin sakin oturup düşünecek zamanım olmuyor. Fakat neyse ki öğrenciler
var. Onlar sayesinde her zaman zihnimi meşgul edecek bir şeyler çıkıyor.
Geçen gün yine derse doğru koşarken,
iki öğrencinin arkamda konuştuğunu duydum.
Biri ötekine dedi ki: “İnsan düşünen
varlık değildir, oğlum. Bu laf hep yanlış anlaşılıyor. Aslında insan
düşünebilen varlıktır. Ama düşünür mü düşünmez mi, bu onun bileceği iş tabii.”
Bunun üzerine durup gülmeye başladım.
Dönüp baktığımda çoktan bir köşeyi dönüp gözden kaybolmuşlardı. Yoksa bu genç
filozofu da derse götürecektim. Çünkü benim sınıfın ihtiyacı olan tam da buydu.
Her sene, dünyayı yalnızca akıl üzerinden
kavrayan bir felsefi gelenekle aylarca uğraştıktan sonra, sonunda sıra
varoluşçulara geliyor ve öğrencilerle birlikte bambaşka bir dünyaya
ışınlanıyoruz. İşte bu geçiş kısmı bayağı sancılı oluyor. O vakte kadar, düşünüyorum
öyleyse varım, gökyüzündeki yıldızlarla içimdeki ahlaki kanunu bilsem bana
yeter, yok efendim dünyaya akıl gözüyle bakarsam, dünya da bana akıl gözüyle
bakar falan diye oyalanmışken, birden gündelik hayatımızın içindeki kararların
ve seçimlerin yarattığı endişe ile yüz yüze buluyoruz kendimizi. Anlıyoruz ki,
bütün o öğrendiklerimizin “şimdi” “burada” ve “ben” diye özetlenebilecek
halimize pek bir faydası yok. Bu halle karşılaştırıldığında hepsi soyut
genellemeler olarak kalıyorlar.
İşte o zaman, insanın aslında düşünen
bir varlık olmanın da ötesinde “seçen bir varlık” olduğunu hatırlamak gerekiyor.
Düşünmenin bile bu seçimin bir parçası olduğunu anladıkları zaman, öğrenciler
bir dünya algısından bir diğerine geçmiş, varoluş meselesinin temelinde yatan o
baş döndürücü özgürlük fikriyle yüz yüze gelmiş oluyorlar.
Mesele bundan ibaret değil elbette. Ama
bir dünya algısından bir diğerine sıçramayı sağlayacak anahtar bu. Aklın
hayatın içindeki halimizi açıklamaya yetmediği meselesi yani. Bunu anlamak için
çok uzağa gitmeye gerek yok. İstanbul trafiğinde bir saat geçirmeniz yeter.
Sizce direksiyonun arkasında duran o kadar insan, bu kadar hatalı davranışı
doğrusunun ne olduğunu bilmedikleri için mi yapıyor? Hiç sanmam. Bile bile kuralları
ihlal edenlerin çoğunlukta olduğunu bile söyleyebiliriz. Hatta bu o kadar
yaygın bir davranış ki, durumu önce ilan edip sonra arabasını ters istikamete
sokan taksi şoförleri dernekleşseler yeridir.
O zaman, insanları böyle davranmaya
sevkeden şey nedir? Hatalı sollama yapanları, çok iyi bildikleri bu kuralı
ihlal etmeye iten nedir mesela? Üstelik canları pahasına. Aptallık deyip
geçebilirsiniz elbette. Haklı da olursunuz. Ama bence bundan fazlasıdır.
Sorsanız size farklı bir şey anlatacaklardır çünkü. Bir çoğu bu kuralın
başkaları için konduğunu, ama kendisini bağlamadığını söyleyecektir. Çünkü
başkaları körce itaat ederken, o özgür iradesini kullanıp o özel koşul için
karar vermektedir. Seçme hakkını kullanarak kendisini genel ahlâktan (ya da bir
kurallar bütününden) ayırmaktadır. Böylece farklılığının altını çizmekte ve
anonim olmaktan kurtulmaktadır. O özel koşul için doğru bulduğu manevra hakkını
kullanarak, kendine bir ayrıcalık atfetmektedir.
Bunu çok yanlış bir mecrada
yapmaktadır. Orası ayrı. Fakat direksiyonun arkasında duran kişiyle bunu o anda
tartışmak istemeyebilirsiniz.
Öyleyse, insanoğlunun “arada bir
düşünen varlık” olduğunu söyleyen şu muzip çocuğun sesine kulak vermemiz
gerekiyor. Evet, şakayla söylenmiş bir şey, komik de gerçekten. Ancak daha da
önemlisi, doğru bir tespit bu. Düşünebiliyor olmamız doğru olanı seçeceğimiz
anlamına gelmiyor. Seçebiliriz elbette. Ama genellikle bunun tersi oluyor.
Halbuki geleneksel Batı felsefesi, Plato’dan
bu yana doğru ile yanlışı ayırt edecek akla sahip olduğumuz sürece, ahlâki
olanı yapacağımızı varsayıyor. Öyle ya! Akla uygun olmayanı neden seçelim ki?
Ne var ki, seçim dediğimiz şey de tam
burada yatıyor. Akla uygun olmayanı seçebilecek olmamızda yani. Yoksa gerçek
bir seçimden söz etmemiz mümkün olmayacak çünkü. Her zaman akılcı davranan, her
zaman doğru olanı yapan birinin, özgür iradesinden söz edebilir miyiz? Gerçekten
bir seçim yaptığını söyleyebilir miyiz? Olsa olsa öngörülebilir bir hayat
yaşadığını söyleyebiliriz. Her köşesi ve anı tahmin edilebilir bir hayat.
Oysa, herhangi bir insan için bunu
söylemek bile mümkün değildir. Çünkü tanıdığınız insanlar arasından en sistemli,
akılcı, metodik olanlar bile bir gün tamamen akıldışı bir şey yapacaktır. Elbette
insanların en nihayetinde aptal olduklarını da varsayabiliriz. Ama bir an için
böyle olmadıklarını düşünelim. Bir an için herkesin, özgür iradesi olan biri
olduğunu kendine ispat etme arzusu içinde olacağını hayal edelim. O zaman, birer
mekanik oyuncak gibi görünen bu kişilerin bile, bir gün tamamen saçma bir şey
yaparak bizi şaşırtacaklarından emin olabiliriz.
Dostoyevski’nin “Yeraltından Notlar”da
söylediği gibi, insanın en önemli işi budur: “Çılgınca
hayallerini, en beter aptallıklarını bırakmak istemez; çünkü bir piyano tuşu
değil de insan olduğunu ispat etmek derdindedir.” Dostoyevski bununla, bizi
belirleyen en temel meselenin akıldışı olanı seçebilecek olmamız olduğunu
söyler. Yani kendini başta doğa kanunları olmak üzere
bütün kurallardan (ve bu kurallara itaat eden kalabalıklardan) ayırmak arzusu,
insan olmanın belirleyici koşuludur ona göre.
Düşünen varlık fena bir tanım değil
elbette. Ama bence insan olmanın ne olduğunu gerçekten anlamak istiyorsak meseleye
bir de bu taraftan bakmalıyız.
Kim bilir belki o
zaman İstanbul trafiğini bile anlayabiliriz.
Ulysses: Dünyanın Romanı
BirGün Kitap
30 Mart 2013
Jacques Derrida, Ulysses’i değerlendirirken, Joyce’un romanının Batı düşüncesinin
gelip dayandığı sınıra işaret ettiğini söyler. Derrida’ya göre, felsefede Hegel’in
Fenomenoloji’si ne ise, edebiyatta da Ulysses
odur: Yani insan deneyiminin tümünü tek bir solukta ifade etmeye yönelik
“devasa bir teşebbüs”tür.
Bana kalırsa Derrida bunu söylerken, Ulysses’in saygıdeğer bir çabanın ürünü
olduğuna işaret etmekle beraber, bu romanda delice bir şeyler olduğunu da ima
ediyordu. Sonsuz çağrışımlar, sayısız gönderme ve anıştırmalar, akıllara zarar
kelime oyunları ve dilsel cambazlıklarla dolu bu roman, gerçekten de aklı
başında birinin (mesela Henry James’in) yazacağı türden bir kitap değildir.
Aslına bakarsanız Ulysses, insanın ancak çocukken sahip olacağı türden bir inadın
ürünüymüş gibi gelir bana hep. Romanın tümünde, bir yeniyetmenin yalnızca dünyaya
dair her şeyi kayda geçirme hevesi değil, günbegün uğraşarak oluşturduğu bu
hayat ansiklopedisiyle duyduğu gurur da hissedilir. Futbolcu kartlarını, çocuk dergilerini,
dünya atlasını, gazoz kapağı koleksiyonunu önümüze serer gibi davranır bazen,
Joyce. Bütün o oyunculuğu ve mizah duygusu da bence bu çocuksu (“her dem taze”
mi demeliyim?) heyecanından gelir. Her olasılığın peşinden koşar, her ayrıntıyı
açıklamaya çalışır ve kimi zaman sonsuz gibi görünen listeler ve kataloglarla
sabrımızı denemeye kalkar.
Elbette Ulysses
bütün bunlardan ibaret değildir. Bir başka açıdan baktığımızda, müthiş
incelikli, ölçülü ve yer yer neredeyse lirik bir metinle karşı karşıya
olduğumuzu görürüz. Ancak, Joyce’un romanında, dünyanın tümünü aynı anda
anlamak ve bilmek isteyen açgözlü bir anlatıcının varlığı inkar edilemez. Bu
anlatıcı, bizimle durmadan oynar ve metnin sınırlarını zorlar. Aslına bakılırsa,
aklın sınırlarını da zorlar – ki herhâlde Derrida’nın da kastettiği budur.
Joyce’un romanında, dünyanın bütün tecrübesini bir
bütün olarak ifade etme arzusuyla birlikte, bunu yapmanın olanaksızlığı da dile
gelir. Dünya bunun için fazla büyük, fazla zengin ve fazla karmaşıktır. Onun
için, bu çabanın yazıya dökülmesi bile romanı komik bir roman hâline getirmek
için yeterlidir. Sonsuz bir arzuyla dünyayı yeniden ve yeniden kataloglayıp
tanzim etmeye çalışan bir anlatıcı ile, kendini bir türlü ona teslim etmeyen
dünyanın ilişkisi gülünçtür çünkü. Joyce bunu kazara değil, bilerek yapar gerçi.
Bu çabanın altını çizerek onun olanaksızlığını bir kez daha göstermek ister
bize.
Gerçekçiliğin ne olduğu sanatta her zaman
tartışmalı bir meseledir. Picasso’nun bile kendisini gerçekçi bulduğu
düşünülürse, son tahlilde buna karar vermek zordur hakikaten. Fakat edebiyatta
bir akım olarak düşündüğümüzde, Joyce’un kendinden önce gelen gerçekçi
yazarların çizdiği sınırlarla oynadığını, onlara yeni boyutlar kazandırdığını
ve hayatın (ya da onun bir kısmının) bir çerçeve içine yerleştirilip temsil
edilebileceğine inanan bu dünya görüşünü tiye aldığını, nesnesine tümüyle hakim
olabileceğini iddia eden bu kontrolcü zihinle alttan alta dalga geçtiğini
söylemek mümkündür.
Klasik romanın yazarı, akşam eve geldiğinde
sürekli ışıkları söndüren bir baba gibidir. Bir takım odalarda ışık yanmasını
gereksiz bulur çünkü. “Lütfen makul ol,” der size, “Mutfağın lambasının
yanmasına gerçekten ihtiyaç var mı?” Gerekli olanı gereksiz olandan ayıran ve sadece
o anda işini görecek malzemeyi kullanan bir anlatıcıdır bu. Düşünceler belli
bir amaca yöneliktir, detaylar ise ancak bir resmi tamamladıkları sürece
anlamlıdır. Oysa, Joyce bütün odalardaki bütün ışıkları yakmak ister. Bir düşünceyi
bütün çağrışımlarına kadar takip etmeye niyet ettiği gibi, bir görüntüyü de bize
aynı anda bütün perspektiflerden göstermeyi dener. (İtalyan roman kuramcısı Franco
Moretti, çok doğru bir tespit yaparak, bunun dilde bir tür kübizme yol açtığını
söyler.) Fakat bir nesneyi görebileceğimiz sonsuz sayıda bakış açısı vardır ve bunların
hepsini aynı anda okuyucuya göstermek mümkün değildir. İşte Ulysses’de bunun yarattığı acıklı ve gülünç
durumlar hep el eledir. Olaylar birbirine halkalanır, çağrışımlar sarmallar
oluşturur, listeler ve kataloglar uzar gider. Ama anlatıcı değişik ses ve
üslupları deneyerek yorulmak bilmeksizin sayfalarca devam eder.
Dolayısıyla, bu romanın bir tür deli işi olduğunu
söylemek mümkündür. Joyce da çılgının tekidir zaten. Bence aynı yargı, kitabın
çevirmenleri için de geçerlidir. Akıllı adam gidip Ulysses’i çevirmeye kalkmaz. Kendine boyutları da içeriği de daha
az talepkâr olan başka bir metin bulur, oturup onunla uğraşır. Edebiyat âleminde
pek söylenmeyen ama bilinen bir gerçektir bu.
Fakat bu mesaj herkese ulaşmamış olsa gerek ki, geçenlerde
Joyce’un romanı Türkçede bir kez daha basıldı. İlk kitap, Yapı Kredi
Yayınları’ndan Nevzat Erkmen’in çevirisiyle çıkmıştı. Yeni çeviri ise Armağan
Ekici’nin elinden çıkmış ve Norgunk Yayınları tarafından basılmış. Her iki
çevirmeni de tebrik etmek gerekiyor bu kadar meşakkatli bir işe soyundukları
için. Nevzat Erkmen’in çevirisini daha önce almış ve okumuştum. Onun
yaklaşımını çok sağlam ama bir o kadar da akademik bulduğumu hatırlıyorum.
Armağan Ekici’nin çevirisi ise daha akıcı ve eğlenceli göründü bana. Belki de
bu nedenle biraz daha kolay ısındım yeni çeviriye.
Halbuki başında hemen okuyamadım yeni Ulysses’i. Arada bir karıştırmakla
yetindim. Önce şüpheyle, ardından gitgide artan bir ilgiyle. Sonra geçen gün
bir de baktım ki, romanı gerçekten okuyorum. Hem de Türkçesinden. Üstelik
kafamda birtakım eşleştirmeler yapmak zorunda kalmadan, “bu kitabın
İngilizcesini biliyorum da, o sayede anlıyorum olup biteni” diye düşünmeden.
Armağan Ekici dikkatli ve özenli bir çevirmen.
Bunlar çeviri için gereklidir elbette. Ama Ulysses
gibi bir romanı çevirmek için yeterli değildir. Bundan çok daha fazlası
lazımdır. Ne mutlu ki, Ekici bu romanı çevirmek için gereken hayal gücüne de
sahip. Yeni sözcükler icat etmek, dille karmaşık oyunlara girmek, belli ki
hoşlandığı şeyler arasında. Yeni yetme bir oğlan çocuğunun dünyaya duyduğu
merak demiştik, Ekici’de bundan da gani gani var bence. Tek bir ayrıntı için on
iki tane ansiklopedi karıştıracak, hatta bütün gününü kütüphanede geçirecek
birine benziyor. Joyce’a Ulysses’i
yazdıran heyecandan olduğu kadar sebattan da payını almış yani.
Onun için, başka çevirmenlerin elinde dağılıp
dökülebilecek “Sirenler,” “Circe” ve “Ithaca” gibi kimi zor bölümler, Armağan
Ekici’nin çevirisinde orijinal metne yakın bir doğallıkta akıp gidiyor, rahatça
okunuyor.
Rahatça diyorsam da, bu sizi yanıltmasın. Ulysses, çevirmene olduğu kadar
okuyucusuna da meydan okuyan bir romandır. Okurken kimi zaman sizi yoracak,
bezdirecek ve hatta kızdıracaktır. Ama onun için harcadığınız bütün emeklere
değecektir. Zor bir sevgili gibi, eğer kaprislerini çekebilirseniz, sizi daha
önce hiç karşılaşmadığınız yoğunlukta bir aşkla ödüllendirecektir.
Norgunk Yayınları’ndan Armağan Ekici çevirisi ile
çıkan Ulysses’in Türkçede yeniden
basılmasının, başta James Joyce hayranları olmak üzere bütün edebiyat-severler
için büyük bir haber olduğunu söylemeye gerek yok. Yazarın daha önce Türkçeye aktarılmış
kitaplarını, Dublinliler’i ya da Sanatçının Genç Bir Adam Olarak Portresi’ni,
okumuş ve beğenmiş olanlar için artık yeni bir maceranın kapıları açılıyor.
Ulysses, bütün ihtişamı ve eğlencesi ile, onları
bekliyor.
ULYSSES, James Joyce,
Çev. Armağan Ekici, Norgunk Yayınları, 2012.
Etiketler:
Armağan Ekici,
çeviri,
james joyce,
ulysses
Wednesday, March 27, 2013
Hem öyle hem böyle...
24 Mart 2013
BirGün Pazar
BirGün Pazar
Geçen gün
kuzenimle balkonda sohbet ediyorduk. O sigarasını tüttürüyordu. Ben de, bir
süredir sigara içmememe rağmen, onunla birlikte yoldaşlık içinde titriyordum. Buz
gibi havada tek başına nöbet tutmasına içim elvermemişti.
Tam artık içeri
gireceğiz diye düşünürken, sigaranın filtresini sıkıp “çıt” diye bir ses
çıkardı. “Hayırdır,” dedim, “Boğmaya mı çalışıyorsun?” “Yok, böyle yapınca
mentollü oluyor,” diye cevap verdi. Dalga mı geçiyor diye şöyle bir yüzüne
baktım. Bakışımı tanığı için bir gülme tutturdu. “Gerçekten!” dedi bir daha
üsteleyerek. Bu sigara son modelmiş meğer. Sıkınca içinden nane kokusu çıkıyormuş.
“Peki ya sıkmazsan?” diye sordum O zaman da herhangi bir sigara gibi içip
gidiyormuşsun. “Hem öyle hem böyle,” dedi kuzen.
Hiç hoşlanmadım
bundan. Bence sigaranın ne olduğu başından belli olmalı. Hem öyle hem böyle
olmaz. Ya öyle ya da böyle olur. Bir sigara sade midir, mentollü müdür önceden
bilir insan. Sert bir sigarayı tüttürürken, yarı yolda fikrini değiştirip naneye
geçmek de nedir? Suçluluk duygusu mu?
Bunları kuzene de
söyledim. Öfkeli halim onu eğlendirmiş olacak ki, uzun uzun güldü. “Dünya
değişiyor, abla” dedi, “Artık bütün seçimleri birden yapabiliyor insan. Hem de
hemen şimdi.” Bunun üzerine, “çocuk da yaparım kariyer de” şarkısını hatırladık.
Ardından da onu söyleyip gülüşerek salona girdik.
Kuzen bu tespitinde
haklı elbette. Yine de “hem öyle hem böyle” olan şeylere dair şüphe duymaktan
vazgeçeceğimi sanmıyorum. Çok amaçlı eşyalar hiç bana göre değil. Açılınca
yatak olan divanlar, ters yüz edip giyebileceğiniz yağmurluklar, fermuarını çekince
kolları bacakları sökülüp yelek ya da şorta dönüşen pantolon ve ceketler, ne
çok şey vardır böyle. Hiçbirine güvenmem.
Mesele şu ki, her
durumda her işe yarasın diye tasarlanmış bu eşyalar, hiçbir halde bir şeye
benzemezler genellikle.
Pantolondan dönme
şortlar bir derece de, ne yatak ne de divan olmayı başarabilen bir çekyata
insan nasıl saygı duyabilir? Bir düşünün. Sırtınızı yaslamaya kalksanız
beceremezsiniz. Çünkü rahat bir kanepenin doğal eğimine sahip değildir. Yatak
olarak kullanmaya kalksanız, oturağı ile sırtının birleştiği yerdeki boşluk
tadınızı kaçırır, ya da nereden peyda olduğunu anlayamadığınız gereksiz bir
çıkıntı oranıza buranıza batar. Ben bunların aniden katlanıp adam yutanını bile
gördüm, inanmazsınız.
En kötüsü de, on
sekiz değişik şekilde bağlayabileceğiniz (bunların resimli grafikli tarifleri
de olur) ipli kuşaklı bluzlardır. Yanılıp da bunlardan bir tanesini almaya
karar verdiyseniz, elinizde önünü arkasını kestiremediğiniz eşarp kılıklı bir
bez parçasıyla kalakalırsınız. Bağlamayı deneseniz bir türlü: İplere dolanıp boğulma
tehlikesi var. Vazgeçip çekmeceye koymaya kalksanız başka türlü: Neresinden
tutup da katlayacaksınız? Hadi diyelim ki katladınız, bir dahaki sefere onu bir
bluz haline getirmek mümkün olacak mı? Bir bluzu bluz yapan şey nedir, diye
düşünmeye başladığınızda ise işler çoktan şirazesinden çıkmış olabilir. Bu
konuda dikkatli olmanızı öneririm.
Demem o ki, aynı
anda birçok şey olmaya aday nesneler, genellikte hiçbir şey olamayanlardır. Neresinden
tutsanız elinizde kalırlar.
Bunları
düşünürken benim kuzenin söylediği aklıma geldi: Artık seçmek gerekmiyor,
demişti. Ne kadar doğru söylüyor, dedim kendi kendime. Aynı anda her şeyi
birden isteyen genç insanlarla çok sık karşılaşıyorum artık. Hiçbir yoksunluğa
tahammülleri yok. Onlara seçmeleri gerektiğini söylediğinizde öfkeleniyorlar.
Bütün dünyayı aynı anda istiyorlar. Hem de hemen şimdi.
Geçenlerde bir
öğrencime, bu kadar çok sayıda ve ağır programı olan dersi aynı anda almamasının
daha akıllıca olacağını anlatmaya çalıştım. Bırakın evde yapacağı hazırlığı, o
kadar ders saatiyle baş etmek için bile insanüstü bir performans sergilemesi
gerekiyordu. “Hepsini almam lazım,” dedi bana. Çünkü aynı anda hem dil
öğrenmek, hem sanat okuluna gidecek malzemeyi biriktirmek, hem de geleceğini maddi
olarak garanti altına alacak hamleleri yapmak istiyordu. Yani hem bohem bir
hayat yaşayacak, hem de gerekirse bankacı falan olup çok para kazanacaktı. “Bunlar
ne zamandır birlikte yapılabiliyor?” diye sordum ona. Çünkü benim zamanımda bu
iki yaşam biçimi karşılıklı olarak birbirini dışlayan anlayışlar sayılırdı.
Sanatçı olacaksanız, aynı zamanda iş kadını olma hayalleri de kurmazdınız.
Oysa şimdi
anlıyorum ki, herkes daha başından çok satacak işler yapmanın hayalini kuruyor.
Bunda ilk bakışta bir fenalık yok tabii. Neden olsun ki? Sanatçı dediğin de
yaşayacak ve yaptığı işle para kazanacak. Ama hiçbir eksikliğe, yenilgiye ya da
sıkıntıya tahammülü olmayan bu genç insanların uğrayabileceği hezimeti
düşündükçe ürküyorum. Bu çocukların arasında başarılı olanlar da olacaktır
elbette. İyi ihtimalle sanatla da uğraşan iş adamları ve kadınları çıkacaktır
onlardan. (En iyi ihtimalin bu olması da ayrı bir felaket tabii ama neyse.)
Kötü ihtimalle ise, kendinden aynı anda birçok şeyi birden beklediği için
hiçbirini gerçekleştiremeyen ve bu nedenle mutsuz olan bireylerle
karşılaşacağız.
Çocuklarımız,
onların çocukları böyle derin bir düş kırıklığı içinde yaşayacaklar.
Bunun yanında ara
sıra nane tadı veren bir sigara nedir ki?
Sunday, March 24, 2013
Vefa/t
BirGün Pazar
17 Mart 2013
Kitaplığımın en
değerli bölümünde bir ansiklopedi duruyor. Aslında serinin tek bir cildi:
Gökkuşağı Ansiklopedisi’nin Mitoloji ve Efsaneler adlı bölümü.
Bu kitapla aramda
çocukluktan kalma bir bağ var. Okumayı yazmayı onun sayesinde öğrenmiştim.
Babam bu ansiklopediyi alıp getirdiğinde, bir süre mitoloji cildini karıştırıp
durdum. İçindeki çizimler çok güzeldi çünkü. Sonunda hikâyeleri o kadar merak
ettim ki, ıkına sıkına okumayı söktüm. Ardından evdeki bütün ansiklopedileri
birer birer okudum.
Fakat evde
geceleri sıkıyönetim olduğu için, saat sekiz dedi mi annem gelip odamın ışığını
kapatıyordu. Ben de herkes uyuyana kadar bekliyor, sonra kalkıp sessizce salona
gidiyor ve okuma lambasını açıp kaldığım yerden devam ediyordum. Birkaç saat
sonra yine usulca yatağıma dönüyordum. Zor bir hayattı ama uzunca süre böyle
idare ettim. Ne var ki, bir keresinde sabaha karşı uyuyakalınca, annem beni
yakaladı. Salondaki gece hayatım da böylece sona ermiş oldu.
Mitoloji
ansiklopedisi ile böyle bir ilişkimiz var yani. Onun için atamıyorum da
satamıyorum da. Öyle tek başına bir köşede duruyor. Geçenlerde bizde yatıya
kalan yeğenime oradan bir iki hikâye okumaya kalkmasaydım, kapağını yeniden
açacağım da yoktu aslında.
Şimdi ansiklopedi
bir kez daha kıymetli oldu. Defne bize geldiğinde, onu kapıp odaya kapanıyor.
Tıpkı benim çocukluğumda yaptığım gibi. Onun kitabın üzerine eğilmiş meraklı
yüzünü seyredenken, hiçbir şeyin değişmediği hissine kapılıyorum.
Halbuki zaman
geçiyor. Hem de hızlı bir şekilde. Tıpkı benim o kitapta okuyup sevdiğim
efsanelerden birinde olduğu gibi.
Efsaneye göre,
şafak tanrıçası Eos çok güzel bir kadındır. En hoş tarafı da pespembe
parmaklarıdır. Eos bu parmaklarla, gecenin perdesini aralar, günışığının bize
ulaşmasını sağlar.
Troya prensi genç
Tithonus’un Eos’a aşık olmasının nedeni de güzel elleri olabilir belki. Sonuçta
bu ikisi birbirlerini severler. Hatta Habeşistan’a kadar kaçar ve orada yaşamaya
başlarlar. Birlikte çok mutludurlar. Fakat sevgilisinin ölümlü oluşu Eos’u
korkutmaktadır. Onun da kendisi gibi sonsuza kadar yaşamasını ister. Bunun için
Zeus’a gider. Tanrılar tanrısından sevgilisini ölümsüz kılmasını ister. Zeus da
şafak tanrıçasının bu dileğini yerine getirir.
Ancak bir sorun
vardır. Eos sevgilisi için sonsuz hayat talep etmiş, ama sürekli gençlik
istemeyi unutmuştur. Onun için, Tithonus günden güne yaşlanır. Zamanla yerinden
kıpırdayamayan, ne dediği anlaşılmayan bir ihtiyar haline gelir. Ne kadar ölmek
istese de bir türlü ölemez, çünkü ona sonsuz hayat bağışlanmıştır. Sonunda
Tithonus’u daha fazla görmeye dayanamayın Eos, onu bir çekirgeye çevirerek
bronz kapılı bir odaya kapatır.
O bronz kapılı
oda herhalde cehennemin ta kendisidir. İnsanların sonsuza kadar kapatıldıkları
ve ölümün saadeti ile kutsanmadıkları yer.
Çocuk aklımla bu
kadarını düşünemedim elbette. Ama bu hikâye, o zamana kadar boğazıma çöken ölüm
korkusuna pek iyi geldi. O yaşlardayken, geceleri uykumu kaçıran sadece okuma
aşkı değildi çünkü. Ailedeki bir ölümün ardından oldukça sarsılmıştım. Galiba
sonlu varlıklar olduğumuzu da kavrar gibi olmuştum. Ben de ölecek miyim, diye
sordum anneme. O da, evet ama daha değil, dedi. Mecbur muyum, diye
üstelediğimde de, bunun tutmamız gereken bir söz gibi olduğunu söyledi.
Bunun üzerine,
geceleri yatağımda oturup beklemeye başlamıştım. Öleceğim günün ne zaman geleceğine dair pek bir fikrim
yoktu. Annem daha çok zamanım olduğunu söylemişti ama ben işimi sağlama almak
istiyordum. Oyuncaklarımla vedalaşmış, kaydırak taşımı anneannemin bahçesine
gömmüş (onu kimseye vermeye kıyamamıştım) ve kendimi kaderin eline bırakmıştım.
İşte mitoloji ansiklopedisi tam da böyle bir anda imdadıma yetişmişti.
Annem,
uykularımın yeniden düzene girmesini, beni salonda yakalayıp yatağa yolladığı
geceden beri olayları kontrol altına almasına bağlıyordu. Neticede, sadece
gündüz saatlerinde okumama izin vardı artık. Geceleri hayalet gibi ortalıkta
dolaşmıyordum. Oysa onun bilmediği şey şuydu: Mitoloji ansiklopedisi varoluşsal
meselelere ilaç gibi geliyordu.
Tithonus’un
hikâyesi, esas korkunç olanın ölüm değil, ölememek olduğunu göstermişti bana.
İnsanlar yaşlanır ve ölürdü. Çünkü anlaşma böyleydi. Asıl tahammül edilmez olan
sonsuza kadar yaşamak fikriydi. Uzayan bir hayatın ne tür felaketler
getireceğini kimse bilemezdi çünkü.
İnsanın
sonsuzluğu kaldırabilecek bir varlık olmadığını anlamıştım. Tanrılar için
hediye olan ölümsüzlük insanlar için ancak bir lanet olabilirdi.
Bu olaydan
seneler sonra, vefat sözcüğünün vefa ile aynı kökten geldiğini öğrendiğimde
bütün taşlar yerine oturmuş oldu. Annem haklıydı. Sözümüzü tutmamız
gerekiyordu. Vefa borcumuzu ödemek için ölüyorduk.
Hayatta olmanın
bedeli buydu.
Subscribe to:
Posts (Atom)



